راه‌های کاهش اثرات خشکسالی و تاثیر نزولات آسمانی بر میزان تولیدات دامی

تا قبل از تاثیر خشکسالیهای چند سال اخیر و اثرات مخرب آن بر کشاورزی و دامداری به‌خصوص دامداری سنتی در مراتع تولید علوفه در مراتع کشور پاسخگوی نیاز 37 میلیون واحد دامی در مدت هفت ماه از سال بود، اما در آن شرایط حدود 3 برابر این میزان یعنی حدود 110 میلیون دام در مراتع وجود داشت.

 این نسبتهای عددی با کمی تفاوت در مورد دام‌های شهرستان نی‌ریز و توان مراتع طبیعی شهرستان نی‌ریز هم صدق می‌نماید که‌این موضوع را بررسی خواهیم نمود.

علاوه بر این بررسی ها نشان می‌دهد مقدار سرانه مرتعی که در اختیار هر خانوار روستایی یا عشایری قرار دارد. کمتر از1/6سطح مرتعی است که از نظر اقتصادی و معیشتی برای گذران یک زندگی متوسط لازم است. بر اساس این نتایج آماری فشار شدیدی به مراتع کشور وارد می‌شود. این وضعیت، آینده روشنی را برای ما نشان نمی‌دهد، وضعیت کنونی مراتع، این حقیقت تلخ را می‌گوید که مرتعداران و دامداران روستایی و عشایری در کشور ما، دوران سختی را می گذرانند و بعضی از آنها امکانات معیشتی بسیار کمی را در اختیار دارند و با ادامه روند خشک سالی های پیش رو و کاهش چشمگیر تعداد دام‌های داشتی و پرواری، آینده تلخی در انتظار صنعت دمداری و دامپروری کشور و البته شهرستان خواهد بود.

دولت وظیفه دارد برای بهتر شدن سطح زندگی دامداران و مرتعداران و حفظ آب و خاک و مراتع که از گذشتگان و پدران ما به ارث رسیده و سرمایه نسلهای آینده‌است از هیچ فروگذار ننماید. قدم اول در این راه شناخت نیازها، مسائل و مشکلات جمعیت وابسته به مراتع است. پیش از این کار هر گز نمی‌توان روش صحیح و عملی حل مشکلات دامداران را یافت.

 با توجه به بارش‌های غیر منتظره و پیوسته هفته گذشته که در سه دهه گذشته در شهرستان نی‌ریز کم نظیر بود (تقریبا معادل بارش یک سال زراعی در عرض 5 روز) و احتمال افزایش تعداد دام‌ها توسط دامداران این موضوع را با دو تن از صاحب نظران مطرح نموده و نظرات آنها را جویا شدیم.

مهندس علی قرایی کارشناس ارشد تغذیه دام درباره جایگاه دامداران در حفظ تعادل دام و مرتع گفت:

برای تعادل واقعی دام و مرتع و داشتن مراتع سر سبز، دامداران جایگاه ویژه‌ای دارند، به طوریکه که بیشتر از 90 درصد برنامه‌ها برای داشتن مراتع مناسب و پایدار به همت و تلاش بهره برداران بستگی دارد و به نتیجه خواهد رسید. مسئولین مربوطه مانند شاقول ترازوی تعادل هستند. هر قدر نحوه عمل و همکاری بهره برداران و مجریان بهتر باشد، همان قدر رسیدن به تعادل واقعی دام و مرتع آسان تر خواهد شد.

این کارشناس امور دام عوامل موثر در تخریب مراتع به‌عنوان زیر دامداری سنتی را اینچنین بیان نمود و اظهار داشت:

 مسائل زیادی باعث شده‌است که مراتع کشور ما دچار ای وضعیت بد شوند.

مهمترین این عوامل عبارتند از:

1-کم شدن توان تولید مراتع در اثر چرای زیاده از حد دام.

2-از بین رفتن مراتع میانبند (مانند وضعیت جغرافیایی نی‌ریز) به علت گسترش شهرها و توسعه راه‌های ارتباطی.

3- کاهش وزن دام‌ها و سایر تولیدات دامی مرتبط بعلت کم شدن ارزش غذایی گیاهان مرتعی.

4-کوچ زود هنگام عشایر به دلیل اطمینان نداشتن از حفظ گیاهان مراتع توسط روستائیان.

 البته به مشکلات گفته شده، باید ده‌ها مشکل کوچک و بزرگ اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را اضافه کرد که بر اثر آنها بهره برداران ناچار به حفظ و ادامه وضعیت فعلی هستند.

وی در مورد روش‌های تامین علوفه مورد نیاز دام‌ها اظهار داشت:

در اثر رشد جمعیت و افزایش بی رویه تعداد دام‌های وابسته به مرتع، فشار بر مراتع به شدت زیاد شده‌است. در کنار این مشکل گسترش شهرها، خراب شدن مراتع، حادثه‌هایی مانند خشکسالی‌های اخیر و ... نقش زیادی در کم شدن تولید مراتع داشته‌اند. هم اکنون فاصله زیادی بین تولید مراتع و نیاز علوفه‌ای دام ها و جود دارد. کمبود علوفه یکی از مهمترین مشکلات دامداران است و یکی از عوامل مهم در وارد شدن فشار بیش از حد بر مراتع است.

 البته روش‌هایی علمی و عملی چندی که به آنها اشاره خواهد شد جهت اصلاح مراتع و تهیه علوفه وجود دارد شامل:

الف-تبدیل دیمزارهای کم بازده به مزرعه‌های علوفه.

ب- عملیات اصلاح و احیاء مراتع که خود شامل:

1-قرق.

2-بوته کاری و نشاء کاری.

3-روش بذر کاری.

4-روش کپه کاری.

5-روش ذخیره نزولات آسمانی.

ج-تامین علوفه دستی و پس چر مزارع و استفاده از حمایتهای دولتی 

که البته همه وابسته به وجود بارش‌های مناسب و وجود حداقل نیاز آبی گیاهان و علوفه‌های مرتعی می‌باشد.

قرایی در مورد تاثیر بارش‌ها بر احیاء مراتع و پایداری این موضوع بر افزایش تولیدات دامی ادامه داد:

هرچند بارش‌های مناسب و پیوسته چند روزه تاثیر بسزایی در جوانه زدن و احیاء مراتع به‌خصوص گونه‌های مرتعی و علوفه دارد، چون خداوند قدرت بقای بسیاری در بذر این گونه‌ها قرار داده که از 50 سال و در برخی از گونه‌ها تا 5 هزار سال حتی در شرایط بشدت خشک و آب شور دریا و یخ زدگی بذر قوه نامیه خود را حفظ و در صورت وجود شرایط مساعدی مانند آنچه در هفته گذشته شاهد آن بودیم جوانه زده و بسرعت رشد نموده، تکثیر شده و نسل خود را در طبیعت احیاء می‌نماید، پس باید با همین سرعت که طبیعت خود را بازسازی می‌نماید نسبت به آموزش دامداران اقدام نمود تا با افزایش ناگهانی و با عجله دام‌های خود در فصل زایش طبیعت این فرصتی را که خشکسالی با کاهش جمعیت دام‌ها به نصف و حتی یک سوم در برخی نقاط شهرستان به ما داده‌است حد اکثر استفاده را جهت بازسازی طبیعت و مراتع شهرستان به‌عنوان میراث آیندگان نماییم و با جایگزین نمودن روش‌های علمی و پر بازده علاوه بر افزایش تولیدات دامی فرصت بازسازی را به طبیعت بدهیم.

این کارشناس ارشد امور دام افزود:

در صورت ادامه روند خشکسالی و عدم تناسب مناسب دام و مرتع و استفاده نادرست از مراتع شهرستان، تولید مراتع روز به روز کم تر از قبل خواهد شد، حتی اگر تولید مراتع ثابت بماند و کاهش پیدا ننماید که جای تردید و سئوال بسیار دارد، زیاد شدن دام در مراتع فعلی شهرستان نمی‌تواند به معنی افزایش بهره وری و تولید گوشت و محصولات دامی‌باشد.

 ظرفیت مجاز مرتع موضوع مهمی است که در پروانه چرا و یا طرح های مرتعداری، با توجه به جیره یک واحد دامی محاسبه شده‌است.

جهت اطلاع، هر واحد دامی بر مبنا و مقدار خوراک یک حیوان در یک سال در مساحت معینی از یک مرتع و یا آن مقدار زمین کشاورزی تامین کننده خوراک مورد احتیاج یکساله حیوان بیان می‌شود و بر این اساس محاسبه می‌شود: شتر 1/1، گاومیش، اسب و استر 1، گاو، الاغ 0.8، گوسفند و بز 0.1، هر 100 قطعه مرغ 1 واحد و هر 200 قطعه جوجه 1 واحد دامی محاسبه می‌گردد.

با رعایت ظرفیت مجاز، هر مرتع بیشترین تولید محصولات دامی را خواهد داشت؛ اما اگر در اثر زیاد شدن تعداد دام، علوفه مرتع فقط برای جیره نگهداری دام‌ها کافی باشد، تولید شیر و گوشت دام‌ها هم کم خواهد شد. ادامه داشتن این روش یعنی فشار آمدن به مرتع که هم باعث خراب شدن مراتع می‌شود و هم سبب کم شدن دام و از بین رفتن آن خواهد شد.

اکبر اعظمی مدیر عامل شرکت نوبر نی‌ریز که تحقیقات گسترده و وسیعی را در زمینه مشکلات دامداران و تولید علوفه بروش هیدروپونیک انجام داده‌اند در زمینه تاثیر بارش‌های اخیر بر بهبود وضعیت تولیدات کشاورزی و دامی اظهار داشت:

آب عنصر تعیین کننده و محدود کننده در روش‌های کشاورزی سنتی حتی در نقاط پر باران می‌باشد، وی با اشاره به آمار ارائه شده درنشریه (استراتژِی توسعه صنایع تبدیلی فارس) منتشره توسط اداره کل جهاد کشاورزی در سال 86 تعداد دام‌های نی‌ریز را در آن سال 650 هزار راس عنوان نموده‌است و بر اساس تحقیقات میدانی شرکت نوبر تعداد دام‌های شهرستان نی‌ریز در انتهای سال 90 منتهی به 91، 355 هزار راس برآورد گردیده‌است و این یعنی کاهش چشمگیر در تولید محصول گوشت قرمز و لبنیات شهرستان که در این بین کاهش تعداد گاو تفاوت معنا داری را نشان می‌دهد که ازبیش از 5000 راس در سال 85 به 1570 راس در سال 91 کاهش پیدا نموده‌است، با توجه به‌اینکه حجم بالایی از اشتغال در دامداریهای صنعتی و نیم صنعتی شهرستان و همچنین تولید لبنیات شهرستان را گاوداریها به خود اختصاص می‌دهند بسیار نگران کننده می‌باشد نکته مهم این است که 70 درصد هزینه جاری یک گاوداری هزینه تامین خوراک می‌باشد وبه‌دلیل کاهش تولید علوفه بخاطر کاهش کمیت و کیفیت آبهای کشاورزی تاثیر این افت تولید علوفه را در دامپروریها و دامداریهای صنعتی و حتی سنتی مشاهده می‌نماییم.

 وی در مورد تاثیر بارش‌های اخیر بر تولید محصولات کشاورزی و دامی اینگونه ادامه داد:

 بارش‌های غیر منتظره و فراتر از پیش بینی اخیر، تاثیر بسیار مثبتی برکشاورزی و به‌خصوص باغداری خواهد داشت، باید به‌این نکته توجه ویژه‌ای نمودکه ذخیره منابع آب زیر زمینی، اقلیم و ادامه بارندگی‌ها چگونه ادامه پیدا خواهد نمود و این وضعیت پدید آمده تا چه زمانی پایدار خواهد ماند.

 اما آمار میزان نزولات جوی که تامین‌کننده سطح آب خوانها و مخازن زیر سطحی می‌باشد به‌صورت متوسط بین 150 تا 200 میلیمتر بوده‌است، به‌استثنای بر خی سالهای انگشت شمار که میزان بارش‌ها بالای 300 میلیمتر بوده‌است و این موضوع نشان دهنده اقلیم خشک و نیمه خشک ما دارد و وقتی میزان برداشت آبهای زیر زمینی را مشاهده می‌کنیم می‌بینیم که در 30 سال گذشته همه‌این آبهای ذخیره شده در طول صدها و حتی هزاران سال را از اعماق زمین خارج و استفاده نموده‌ایم و تاسف بارتر اینکه در بسیاری از موارد خروجی آب ما از سفره‌های زیر زمینی بیش از میزان نزولات آسمانی بوده‌است که جذب این سفره‌ها شده‌است یعنی ما سالهاست که از نقطه بحران نیز عبور نموده‌ایم و حالا هر قطره آب برای ما بسیار گرانبهاتر ازطلا می‌باشد و این نعمت خدادادی چند روزه نباید ما را دچار فراموشی اصل بحران نماید که همان کمبود ذخیره‌های آبی ما می‌باشد و این بارش‌ها را باید هدیه‌ای الهی برای جلوگیری از نابودی کشاورزی خود قلمداد کنیم.

 وی همچنین ادامه داد:

این مصرف بی رویه آب در سرزمین ما در حالی است که کشوری مانند مالزی با میزان بارش 16 برابر آب را جیره بندی نموده‌است. به‌این نکته هم باید توجه داشت که روش‌های معمولی آبیاری تحت فشار در بهترین حالت 30 در صد در مصرف آب صرفه جویی می‌نماید در حالی که با برداشهایی که ما در سالهای گذشته از این منابع داشته‌ایم باید به سمت کاهش مصرف آب تا 80 درصد حرکت نماییم.

 وی همچنین افزود:

و این ممکن نیست مگر اینکه تمام محصولات کشاورزی ما بروش هیدروپونیک تولید شوند و با توجه به بحران آب در سراسر جهان کشورهای بسیاری از جمله آمریکا، برزیل، هند و مکزیک و... از این تکنولوژی استفاده فراوان به‌خصوص در زمینه تولید علوفه می‌نمایند.

 از این رو باید با ورود به بحث تولید بروش هیدروپونیک مصرف انرژی که از طرق مختلف (سوختهای فسیلی، انرژیهای نو و انرژی اتمی) قابل تهیه هستند را جایگزین مصرف آب نماییم.

وی در مورد ویژگی محصولات هیدروپونیک بیان نمود:

برای رسیدن به توسعه پایدار که نیازهای نسل امروز را بدون لطمه زدن به توانایی نسل های آینده درتامین نیازهای خود برآورده سازد باید از عوامل محیطی به نحو بهینه‌استفاده شود.

 بر اساس این روش ازآب به‌عنوان یکی از عوامل محدود کننده عملکرد در مناطق خشک ونیمه خشک استفاده بهینه می‌شود، هیدروپونیک به معنی کاشت گیاهان در آب ومحلول غذایی بدون استفاده از خاک است و این امکان را به کشاورز می‌دهد که زمان کوتاهتر و با صرف هزینه کمتر محصولی با کمیت و کیفیت بیشتر تولید نماید و از مزایای این روش:

-کشت بدون خاک.

-صرفه جویی در هزینه و مصرف آب و کود.

-عدم ضایعات بذر.

-حذف بذر علفهای هرز.

- دست رسی در تمام طول سال.

قابلیت کنترل:

-اثرات مخرب ناشی از سرما و گرما.

-حوادث غیر مترقبه.

-آفات و بیماریها از جمله بیماریهای خاک زاد، مگس ها، پشه‌های خاکی گلدانی و بوی تعفن و...

اعظمی ادامه داد:

کشت هیدروپونیک علاوه بر ارگانیک بودن محصولات تولیدی دارای آثار اقتصادی و زیست محیطی به شرح زیر می‌باشد:

آثار اقتصادی این طرح شامل:

- عدم نیاز به انجام هزینه‌های شخم و آماده سازی زمین.

-کاهش سطح زیر کشت به میزان تقریبی 95 در صد.

-کاهش مدت زمان تولید به میزان تقریبی1/12 (89 درصد) کمتر نسبت به کشت مزرعه‌ای، در نتیجه میزان بهره‌دهی هر سامانه برابر با 30 هکتار زمین به روش تولید مزرعه‌ای می‌باشد.

-کاهش در مصرف آب به میزان تقریبی1/50(با توجه به مصرف روزانه 700 تا 1000 لیتر (1 متر مکعب) آب، با نصب یک تانکر کوچک، حتی در مناطق بی آب و جاهایی که آب شور و تلخ شده قابل استفاده‌است).

-کاهش قیمت تمام شده علوفه در این سامانه تا1/10 روش مزرعه‌ای - امکان تامین برق مصرفی به صورت برق شهری، موتور برق و یا انرژی خورشیدی.

- امکان برنامه‌ریزی در کنترل و ازدیاد دام پروری ها به میزان مورد نیاز کشور، بدون عوارض معمول.

- جلوگیری از هزینه‌های سر سام آور جا به جایی دام.

- جلوگیری از اتلاف انرژی ذخیره شده به دلیل حذف تردد دام.

- جلوگیری از افت وزن دام به دلیل کوچ گله.

- قابلیت برنامه‌ریزی دقیق در کاشت، داشت و بر داشت.

 - صرفه جویی در هزینه‌های سرمایه گذاری جهت تولید نهاده‌های دامی.

- صرفه جویی در نیروی انسانی.

و همچنین آثار مثبت زیست محیطی این طرح به شرح زیر است:

- جبران کمبود منابع آبی.

- مهار عوارض مخرب خشکسالی.

- حفظ مراتع به‌عنوان میراث ملی.

و جلوگیری از تخریب آن به جهت ییلاق و قشلاق دام ها.

- تعادل دام و مرتع.

- ایجاد تعادل در امر اکوسیستم مناطق و احیای مراتع و جنگل ها.

- قابلیت تنظیم زمان کوچ.

جدول مقایسه تولید علوفه هیدروپونیک با علوفه مزرعه‌ای:

نکته آخر اینکه:

لازمه تامین حیات انسان و نیاز اولیه نوع بشر خوراک و پوشاک است و تامین این دو کاملا به کشاورزی وابسته‌است و کشاورزی نیز به آب این منشا حیات همه مخلوقات وابسته‌است. پس حفظ آب لازمه حفظ نسل نوع بشر و همه مخلوقات است و ارزش این موضوع را دارد که جهت حفظ آخرین ذخایر آبی سرزمین کم بارش خود از همه توان مضاعف خود همت بگذاریم و با الگو گرفتن از همه طرحها، ایده‌ها و کشورهای مختلف نقاط مثبت روش‌ها و عملکردها را در این زمینه‌استخراج، بومی سازی و استفاده نماییم.