آثار و ابنیه تاریخی نی‌ریز و تخریب تدریجی آنها در سایه بی مهری برخی مسئولین

کم توجهی برخی متولیان فرهنگی شهرستان و استان به برخی آثار تاریخی و فرهنگی در خطر نابودی در چند سال اخیر و بیان جملات تکراری و دم زدن از نبود اعتبارات برای سبک کردن بار هجمه‌ها، دل دوستداران میراث فرهنگی را به درد آورده‌است.

هر چند در این میان نباید منکر برخی اقدامات بعضا لاک پشتی این نهادهای متولی در بحث بهسازی و مرمت آثار موجود در بافت تاریخی نی‌ریز شد اما حقیقت این است که عدم مدیریت های درست و بعضا بی ثباتی در مدیریت ها موجب شده تا میراث فرهنگی شهرستان نی‌ریز در سال های اخیر همواره با انتقادهای صاحبان نظر در این عرصه مواجه شود، موضوعی که شاید از یک سو بتواند عزم این متولیان را برای رفع نواقص و کاستی ها جزم کند و ازسویی گاهی با افزایش بی توجهی ها و تداوم رویه‌های نادرست از جمله تغییرات فراوان و روی کار آمدن مدیران بی تجربه و یا کم تجربه و عدم ورود جدی مسئولان عالی رتبه شهرستان در راستای صیانت از آثار ارزشمند تاریخی نی‌ریز، احساس می‌شود که انتقادات و هجمه‌ها آب در هاون کوبیدن است که تاثیری در روند حفظ میراث فرهنگی شهرستان و بهبود وضعیت مذکور ندارد.

نادر کامرانی مدیر مرکز نی‌ریز شناسی با مهم برشمردن بنای تاریخی مسجد جامع کبیر در سطح کشور و حتی جهان اسلام معتقد است: 

با توجه به فرارسیدن فصل سرما و ریزش نزولات جوی، آسیب پذیری ضلع شرقی این بنا بیشتر شده و نیازمند توجه و رسیدگی فوری است تا مبادا به دلیل استحکام کمی که دارد به ورطه نابودی و ویرانی برسد.

وی همچنین تاکید می‌کند: با وجود برخورداری از این همه ویژگی، به علت کم توجهی، آسیب‌های زیادی به قسمت های مختلف مسجد وارد شده که نیازمند توجه ویژه هستند.

با اینكه پرونده مرمتی مسجد جامع نی‌ریز هرساله گشوده می‌شود و با اعتبارات محدودی كه به آن اختصاص می یابد مورد مرمت و بهسازی قرار می گیرد اما آن طور كه برخی از فعالان حوزه میراث فرهنگی می‌گویند، قسمت ضلع شرقی بنا در آستانه تخریب قرار دارد و چنانچه عملیات مرمت و بهسازی بنا انجام نشود به طور حتم با نخستین باران پائیزی و یا زمستانی، این ضلع از مسجد دچار آسیب جدی و جبران ناپذیری خواهد شد.

در این رابطه هادی با تاكید بر اینكه ضلع شرقی مسجد جامع اگر مرمت نشود به طور كامل تخریب خواهد شد، گفت: 

در حال حاضر این ضلع از بنا 40 درصد تخریب شده كه امید است امسال بتوانیم پرونده مرمتی آن را باز كنیم.

وی اضافه كرد: هرساله اعتباری برای مرمت بناهای تاریخی- ثبتی شهرستان به ویژه مسجد جامع نی‌ریز اختصاص می یابد به طوری كه سال گذشته مبلغ 170 میلیون تومان برای مرمت این بنا در نظر گرفته شد.

هادی ادامه داد: امسال نیز طبق برنامه ریزی ها، مبلغ یكصد میلیون تومان برای مرمت مسجد جامع در نظر گرفته شده‌است.

وی با بیان اینكه برای مرمت كامل ضلع شرقی مسجد جامع نی‌ریز به 300 تا 400 میلیون تومان نیاز است، افزود: هم اینك بخش شمالی بنا با نظارت كامل كارشناسان میراث فرهنگی استان مرمت شده اما عملیات مرمت ضلع شرقی به محض اختصاص اعتبارات مورد نیاز آغاز خواهد شد.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نی‌ریز اضافه كرد: 

متولی مسجد جامع نی‌ریز، اداره كل اوقاف و امور خیریه‌است و به دلیل تاریخی و ثبتی بودن بنا، مرمت این اثر مذهبی از سوی میراث فرهنگی استان انجام می گیرد.

حمیدرضا هادی مسئول میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نی‌ریز با بیان اینکه تاکنون سه خانه تاریخی توسط شهرداری خریداری و دراختیار اداره میراث فرهنگی جهت مرمت و بازسازی شده‌است اظهار داشت: با پیگیری‌های صورت گرفته و رایزنی‌های اداره کل میراث فرهنگی استان فارس، مرمت منزل تاریخی جاوید با نظارت بخش فنی این اداره کل اجرا شده‌است.

وی افزود: میزان اعتبار مرمت این بنای تاریخی 300 میلیون ریال بوده که از اعتبارات ملی و از محل مرمت منازل تاریخی تامین شده‌است.

حمید رضا هادی خاطر نشان کرد: خانه شمشیری از جمله بناهای تاریخی نی‌ریزکه همانند خانه‌های خریداری شده به خانه صنایع دستی - سرای فاتح و خانه هنرهای سنتی تبدیل شده‌اند که در همین راستا نیز خانه صنایع دستی نی‌ریز به عنوان اولین خانه صنایع دستی استان فارس که درعرصه تولید و آموزش صنایع دستی بومی به شکل فعال و پویا در این شهرستان ارائه خدمات می‌دهد، اشاره کرد و بیان داشت: در این راستا منزل تاریخی حیدری با شماره ثبت 13524 توسط شهرداری نی‌ریز خریداری و جهت راه‌اندازی خانه صنایع دستی در اختیار نمایندگی شهرستان نی‌ریز قرار گرفته‌است.

هادی افزود: این مرکز برای اولین بار در استان فارس با هدف احیاء صنایع دستی منسوخ شده بومی شهرستان با همکاری و مساعدت شهرداری نی‌ریز و اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری فارس در بهمن ماه 89 به عنوان اولین مرکز آموزش تخصصی صنایع دستی شهرستان راه‌اندازی و در رشته‌های آموزشی سفالگری، هنرهای چوبی از قبیل خراطی، معرق، منبت و مشبک، طراحی سنتی، سراجی، مجسمه سازی، چاقو سازی فعالیت دارد.

وی بیان داشت: در سال 91 با اختصاص100 میلیون ریال اعتبار از محل اعتبارات ملی خانه‌های مشارکتی، بخشی از مرمت خانه صنایع دستی صورت گرفت.

هادی افزود: در سال جاری از محل اعتبارات ملی خانه‌های مشارکتی، 250 میلیون ریال به خانه هنرهای سنتی و 250 میلیون ریال نیز به خانه صنایع دستی اختصاص یافت و پس از تعیین پیمانکار کار مرمت این بناها به پایان رسید. 

وی اقدامات مرمتی را شامل تعویض و تعمیر سقف های چوبی، اندود کاری بدنه و سفید کاری دیوار ها دانست.

راه‌اندازی موزه روباز سنگ های تاریخی نی‌ریز در صورت تامین اعتبار 

حمید رضا هادی در بخش دیگری از این گفت وگو از آغاز عملیات اجرایی فاز دوم موزه تخصصی نی‌ریز خبر داد و گفت: تكمیل محوطه آب نما و راه‌اندازی موزه سنگ های تاریخی روباز شهرستان در كنار موزه تخصصی احمد نی‌ریزی در دست اجراست و در صورت تامین اعتبار این موزه نیز به بهره برداری خواهد رسید چرا که با توجه به اینكه سنگ های تاریخی متعددی در شهرستان شناسایی شده و وجود دارد این موزه می‌تواند محل مناسبی برای نمایش این آثار باشد..

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری نی‌ریز همچنین می‌گوید: در ابتدای امر فقط یک اثر ثبتی در فهرست این شهرستان با نام مسجد جامع کبیر وجود داشت که طی سالیان گذشته بیش از 52 اثر دیگر ثبت و تعداد دیگری شناسائی شده‌است و همچنین فهرست دیگری از اثار طبیعی 69 آیتم شناسائی و ویژگی های بارز این تفرجگاهها و آثار طبیعی جهت ساماندهی و بعضاً انجام زیر ساخت ها به مرکز استان و تهران ارسال شده‌است و در همین راستا سازمان میراث فرهنگی بعنوان محوریت این موضوع برنامه‌های حفظ، احیاء، مرمت، شناسائی، معرفی و ... را در این حوزه عهده دار شده و سالانه تعداد زیادی از آثاری که در معرض خط تخریب قرار گرفته با توجه به نوع معماری و دیگر آیتم های تخصصی مرمت نموده و سعی در معرفی و کاربری مناسب فضا می‌نماید. 

وی همچنین با بیان اینکه حفاظت از آثار با توجه به اینکه سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری متولی این موضوع می‌باشد گفت: در برخی از مواقع دلیل کمبود منابع فضا جوابگوی احیاء و مرمت از آثار گسترده ای که در کشور وجود دارد نیست همچنین در حیطه حفاظت فیزیکی از آثار بر خلاف عرف جامعه تنها متولی فقط این آثار قطعاً میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری نیست همانطور که همگی نسبت به محیط اطراف خود محیط زیست خود حساس هستند قطعاً می بایست در برخورد با مواریث فرهنگی و آثار بجا مانده از گذشتگان نیز حساس باشند و جهت حفاظت از این آثار گرانبها همت گمارند.

قلعه‌اس پی آر نفس های پایانی را می کشد 

 موحدی از ساکنان محله بلوار نصر از تخریب کامل قلعه‌اس پی آر و بی توجهی مسئولان متولی سخن به میان می اورد و می‌گوید: مدتهاست که این مکان محفل خوبی برای معتادان و جای گرمی برای کسانی که دام داشتند بود آن هم به دلیل متروکه بودن بنا، سبب شده که این تخریب و فرسودگی روز به روز بیشترشده و به سایر بخش های قلعه نیز سرایت کرده‌است و جز یک دیوار چیزی باقی نمانده‌است.

وی هشدار می‌دهد: این روزها خطرات بیشماری قلعه‌اس پی آر را تهدید می‌کند قلعه ای که به فروپاشی و تخریب کامل نزدیک شده و نفس های پایانی را می کشد.

یکی دیگر از ساکنان مجاور این قلعه معتقد است: حداقل کاری که فرماندار، شهرداری و میراث فرهنگی و ادارات مرتبط می‌توانند در این راستا انجام دهند دیوارکشی بنا است تا به محض اختصاص بودجه مناسب در جهت مرمت و بهسازی آن اقدام شود.

مومن زاده نیز که از همسایگان خانه شمشیری است می‌گوید: با دیدن وضعیت اسفناک این بنای تاریخی این سوال درذهن دلسوزان نقش می بندد که چه کسی وظیفه حمایت و نگهداری از این آثار ارزشمند تاریخی را بر عهده دارد.

کامرانی مدیر مرکز نی‌ریز شناسی هم در خصوص این بنا اظهار می‌کند: لازم است که سازمان ها و نهادهای مربوطه به ویژه میراث فرهنگی شهرستان و استان فارس برای ماندگاری این بناهای شکوهمند تاریخی و بافتهای ارزشمند با اختصاص بودجه و کمی توجه، روند مرمت این بناها را آغاز کنند تا پس از مرمت بنای مذکور بتوان از پتانسیل‌ها و ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری آنها سود برد.

کاروانسرای نی‌ریز

 خوشبختانه هنوزکاروانسرای نی‌ریز از استحکام خوبی برخوردار است و می‌تواند همچون سرای مشیر شیراز، احیا شود و در حجره‌های آن غرفه‌های محصولات متنوع فرهنگی و غیره ارائه گردد.

وقتی در خبرها می‌خوانیم در طول سال گردشگران خارجی زیادی از بنای تاریخی مسجد جامع کبیر بازدید نموده‌اند، این بازارچه نیز می‌تواند پذیرای تعداد زیادی از این گردشگران باشد و موجبات اشتغال‌زایی جوانان را فراهم کند.

این مهم البته همتی والا می‌خواهد. باید نمایندگی میراث فرهنگی نی‌ریز آستین همت بالا بزند و با رایزنی با مالکان این بنای ارزشمند و همچنین هماهنگی فرمانداری، شورای شهر و شهرداری، کار احیای این بنا را آغاز کند.چرا که این کار با موانع فراوانی روبه‌رو است؛ ولی بی‌تردید شدنی است.

مسجد جامع کبیر در چند قدمی ثبت جهانی است 

بارها و بارها این خبر را از افراد مختلف و یا حتی در نشریات محلی خوانده‌ایم، اما همه این حرفها و قولهای تو خالی در عمل هیچ!...

شنیده‌ها حاکی از آن دارد جهت ثبت جهانی مسجد چندین جلسه با حضور متولیان امر از جمله اداره اوقاف و امور خیریه، شهرداری، فرمانداری، هیئت امنا ء مسجد و میراث فرهنگی برگزار شده و مقرر گردیده موانع در سر راه ثبت جهانی مرتفع شود. 

1- تخریب بنای پایگاه مقاومت بسیج مسجد جامع کبیر و انتقال آن به فضایی دیگر در صورت در اختیار قرار دادن فضا از طرف شهرداری و اداره اوقاف که متاسفانه تاکنون وعده‌هایی داده‌اند اما راه به جایی نبرده‌است. 

2- ساخت سرویس بهداشتی با رعایت نکات ایمنی و حفاظتی در ضلع شرقی مسجد جامع کبیر که متاسفانه در ابتدای امر شهرداری مقرر گردیده تا فضا را مهیا نماید؛ اما پس از گذشت چندین ماه از سال شورای شهر با احداث سرویس بهداشتی در مجاورت مسجد آن هم در زیر زمین موافقت نموده وبا توجه به اینکه قرار براین بوده تا سه متر از زمین پشت بنای مسجد از شهرداری در اختیار میراث فرهنگی قرار گرفته شود ولی این بار متولیان فرهنگ و توسعه شهری ما با آن مخالفت نموده‌اند. 

3- مرمت بنای مسجد خصوصا ضلع شرقی مسجد توسط میراث فرهنگی که آن هم به دلیل بالابودن هزینه‌های مرمت و اختصاص نیافتن اعتبار لازم شهرستانی و حتی استان تاکنون محقق نگردیده‌است. 

میراث فرهنگی نی‌ریز چاره‌اندیشی کند 

وضعیت تأثر برانگیز میراث تاریخی و فرهنگی شهرستان نی‌ریز قطعا نشان دهنده کم مهری های میراث فرهنگی استان و متولیان فرهنگی شهرستان از جمله شورای شهر، فرمانداری، اداره اوقاف و امور خیریه و سازمان میراث فرهنگی و صنایع گردشگری به بافت تاریخی نی‌ریز است، در صورتی که اگر هر شهر دیگری همانند نی‌ریز ازاین همه آثار تاریخی ثبت ملی شده با چنین قدمت و ظرفیت هایی برخوردار بود برای حفاظت از بافت آن این چنین بودجه‌های قطره چکانی در نظر گرفته نمی شد چرا که بازخورد مثبت رسیدگی به این بناها نه تنها عاید شهر بلکه نصیب تمام استان نیز می‌شود، اما متاسفانه بافت تاریخی نی‌ریز با قدمت بالای بنای تاریخی مسجد جامع کبیر و آرامگاه میرزا احمد نی‌ریز از چنین شانسی بهره نبرده‌است و اگر این دو بنا در شیراز و مرکز استان واقع شده بودند از اهمیت بالایی برخوردار بوده و رسیدگی لازم انجام می شد.

هر چند باید گفت که شاید مهمترین علت بی توجهی به بافت ها و آثار تاریخی عدم شناخت کافی از آنهاست که در این بین نیز یک نقد اساسی به افرادی وارد است که بی توجه به اهمیت این موضوع، همچنان رویه‌های نادرست خود در زمینه تغییرات در میراث فرهنگی شهرستان را ادامه می‌دهند غافل از اینکه آن چیزی که باید تغییر کند رویکرد و نگاه نادرست برخی مسئولان نسبت به مباحث تاریخی و عدم درک کافی برای بهره مندی از ظرفیت های گرانبهای چنین آثاری درراستای شکوفایی فرهنگی، تاریخی و گردشگری است.

چرا که اگر ضعف  این ادارات نبود تا کنون نی‌ریز که از بیشترین تعداد آثار و ابنیه ارزشمند تاریخی و باستانی در استان و حتی کشور برخوردار است باید به لحاظ جایگاه گردشگری و درآمدزایی اقتصادی از محل صنعت گردشگری یکی از رتبه‌های بالای کشور را می داشت و بهره‌های مادی و معنوی بسیاری را نصیب خود می کرد.

 اما متأسفانه در اثر کم کاری های دولت در این سرزمین کهن، با شهر و روستاهای پرجاذبه ای نظیر آباده طشک، قطرویه و مشکان، مشاهده می‌کنیم که اینک بسیاری از بناهای تاریخی و باستانی این منطقه یا درحال تخریب هستند یا بدون هیچ استفاده مفیدی به حال خود رها شده‌اند.

سهم مردم در این ماجرا چه می‌شود؟

چگونه تلاش کنیم تا سهم و وظیفه وطنی خود را در قبال آثار و ابنیه باارزش شهر و روستایمان ایفا کنیم؟ آیا تا به حال به جز اعتراض کردن، خودمان شروع کننده یک حرکت خلاقانه بوده‌ایم؟ آیا تا به حال به صورت خودجوش طرحی و ایده ای را مطرح کرده‌ایم و خودمان هم پای اجرای آن ایستاده‌ایم؟ یا فقط نشسته و دست روی دست گذاشته وچشممان را به این دوخته‌ایم که دست ناتوان دولت از آستین گشاد و بی قواره بروکراسی اداری بیرون بیاید و کاری برای ما بکند؟ متأسفانه به نظر می رسد عملکرد ما مردم دراین رابطه تا کنون به همین شکل دوم بوده‌است، غافل از اینکه می‌گویند حرمت یک امامزاده را اول متولی امامزاده نگاه می دارد. 

یعنی اگر انتظار داریم از جانب بخش دولتی که ممکن است مجریان و مسئولان آن حتی بومی نی‌ریز نباشند، حمایت و توجه مناسبی به آثار و ابنیه تاریخی و دیگر سرمایه‌های شهرستان بشود، اول خودمان برای این سرمایه‌های محلی احترام قائل شویم و در حفظ و نگهداری آنها کوشا باشیم.

هرچند متولیان امر همچون اوقاف و امور خیریه و میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری حاضر به پاسخگویی به سئوالات میزان هزینه کرد بناهایی همچون خواجه احمد انصاری و مسجد جامع کبیر نشدند، اما هفته نامه خبر نی‌ریز آمادگی آن را دارد تا جهت رسالت خطیر اطلاع رسانی به مردم در صورت ارسال جوابیه از ادارات مسئول، مطالب آنها را در هفته نامه آینده منتشر نماید.