پیشگیری از مسمومیت‌ها در شهرستان، نیازمند ارتقاء دانش و فرهنگ بهداشت عمومی

شیوه‌ی جدید زندگی ماشینی و دسترسی آسان هموطنان ما به انواع مواد شیمیایی، داروها، سموم و ... بدون داشتن اطلاعات کافی از نحوه‌ی نگهداری، مصرف، عوارض، خطرات و هشدارهای مربوطه، شیوع مسمومیت‌های اتفاقی و تعمدی را در جامعه به میزان زیادی افزایش داده است.

وقوع مسمومیت‌های حرفه‌ای حاد و مزمن در کارگران شاغل در کارخانجات صنایع شیمیایی و نظامی و از سوی دیگر استفاده از وسایل گازسوز و مواد شیمیایی و شوینده در منازل و فقدان آگاهی کافی در اغلب خانواده‌ها، خطرات جدی را متوجه آنان خصوصا کودکان می‌نماید.

همچنین به دلیل جوان بودن جمعیت کشور و سایر مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مرتبط با آن و شیوع سوء مصرف مواد مخدر، تعداد مسمومیت‌های عمدی از جمله خودکشی را نیز افزایش داده است؛ به طوری که بسیاری از افراد بدون توجه به باورهای مذهبی و سایر عواقب اجتماعی و خانوادگی اقدام به خودکشی می‌نمایند.

اگرچه بسیاری از این مسمومیت‌ها توسط کادر پزشکی- درمانی کنترل شده و به مرگ منتهی نمی‌گردد ولیکن خسارات جبران‌ناپذیری را به پیکره‌ی اقتصاد، سلامت و بهداشت جسمی و روانی جامعه و خانواده‌ها وارد خواهد نمود.

به بهانه هفته پیشگیری از مسمومیتها، جهت آشنایی با انواع مسمومیتها و راههای پیشگیری از آنها با چند نفر از کارشناسان شبکه بهداشت گفتگویی داشته ایم که در ذیل به آن می پردازم.

سرکار خانم محدثه نیک منش کارشناس تغذیه مرکز بهداشت نی‌ریز در مورد مسمومیتهای غذایی و راههای پیشگیری و کنترل آنها اینطور بیان کرد:

مسمومیت غذایی که در اصطلاح به آن بیماری ناشی مصرف از مواد غذایی نیز می‌گویند، یک بیماری است که در نتیجه خوردن غذای آلوده ایجاد می‌شود.علائم مسمومیت غذایی که می‌تواند در طول چند ساعت پس از خوردن غذای آلوده ایجاد شود اغلب شامل حالت تهوع، سرگیجه، استفراغ یا اسهال باشد. در اکثر مواقع مسمومیت غذایی خفیف است و بدون نیاز به درمان خاص بر طرف می‌شود؛ اما گاهی اوقات نیاز به مراجعه به بیمارستان برای درمان مشکل وجود دارد.

وی ادامه داد:

مسمومیت غذایی می‌تواند یک فرد یا یک گروه از افراد که مواد غذایی مشابه مصرف کرده‌اند را تحت تاثیر خود قرار دهد. این مشکل ممکن است به علت های مختلف اتفاق بیفتد، از جمله:

پخت غذا که در شرایط غیر بهداشتی در فروشگاه‌ها، رستوران‌ها، یا خانه انجام شده باشد.

وی همچنین بیان کرد: بهترین راه برای پیشگیری از مسمومیت غذایی آماده کردن و پخت ایمن غذا و اجتناب از مصرف غذاهای ناسالم است.

به همین دلایل لازم است تا مواد غذایی را از نقطه نظر فسادپذیری شناسایی کرده و شرایط لازم را جهت نگهداری آنها و پیشگیری از ابتلا به مسمومیت های مواد غذایی فراهم کنیم.

نیک منش در مورد دسته بندی مواد غذایی از نظر فساد پذیری گفت:

مواد غذائی از نظر فساد پذیری و سرعت فاسد شدن متفاوت هستند. بطور کلی مواد غذائی بر اساس سرعت فاسد پذیری به سه دسته تقسیم می‌شوند: به همین دلایل لازم است تا مواد غذایی را از نقطه نظر فسادپذیری شناسایی کرده و شرایط لازم را جهت نگهداری آنها و پیشگیری از ابتلا به مسمومیت های مواد غذایی فراهم کنیم.

1- مواد غذائی که زود فاسد می‌شوند مثل شیر، گوشت، مرغ، ماهی، تخم مرغ و سایر مواد غذائی حیوانی که به دلیل فساد سریع باید آنها را فقط مدتی کوتاه و آن هم در یخچال نگهداری کرد.

2- مواد غذائی نیمه فساد پذیر مانند سبزی ها و میوه ها که می توان آنها را در هوای خنک و خارج از یخچال برای مدتی کوتاه نگهداری کرد و در هوای گرم باید در یخچال قرار داده شوند.

3- مواد غذائی دیر فساد مانند حبوبات و دانه های غلات خشک (گندم و برنج) که می توان آنها را در شرایط مناسب برای مدت طولانی نگهداری کرد. بطور کلی مواد غذائی کم آب و خشک دیرتر فاسد می‌شوند.

ایشان همچنین در باره عواملی که موجب آلودگی و یا فساد مواد غذائی می‌شونداظهار داشت:

اولین مورد مهم باکتری های هوازی می‌باشندمواد غذائی براحتی از طریق افرادی که تهیه، آماده سازی، توزیع و عرضه آنها را به عهده دارند به انواع باکتری ها مثل استافیلوکوک ها و استرپتوکوک ها آلوده می‌شوند. مهمترین مواد غذائی حساس به باکتریهایی مثل استافیلوکوک عبارتند از غذاهای گوشتی (به‌ویژه کباب کوبیده)، شیر و فرآورده های آن (به‌ویژه خامه و بستنی )، شیرینی های تر (به‌خصوص نانهای خامه ای )، تخم مرغ و فرآورده های حاوی تخم مرغ مثل انواع کیک ها.

مورد بعد باکتری های بی هوازی هستند: باکتری های بی هوازی مثل کلستریدیوم بوتولینوم در قوطی های کنسروی که محیط بی هوازی دارند تولید سمی به نام بوتولیسم می‌کنند که کشنده است.بوتولیسم غذایی یک مسمومیت شدید است که در اثر خوردن سم بوتولیسم با غذا به وجود می آید.

بوتولیسم (نوزادان ) روده ای که در نتیجه خوردن هاگ کلستریدیوم بوتولینوم و رشد و تجمع آن در روده میزبان و ایجاد سم اتفاق می افتد.

بوتولیسم نوزادان ممکن است با نشانه های متغیری از اشکال خفیف که نشانه های آن بتدریج ظاهر می‌شود تا مرگ ناگهانی تظاهر داشته باشد. تخمین زده می‌شود که تا ۵ درصد سندرم مرگ ناگهانی نوزادان به دلیل ابتلا آنها به بوتولیسم باشد.

نیک منش روش انتقال بوتولیسم غذایی را اینگونه بیان کرد:

بوتولیسم غذایی در اثر خوردن غذاهایی که در تهیه آنها حرارت کمی بکار رفته و بعد از تهیه سم بوتولینوم در آنها ایجاد شده و سپس به هنگام مصرف حرارت کمی دیده اند، ایجاد می‌شود.

وی ادامه داد: برای پیشگیری از بوتولیسم رعایت نکات زیر ضروری است:

۱) غذاهای تجارتی قوطی و کنسر شده باید به هنگام تولید و آماده سازی تحت کنترل و نظارت قرار داشته باشند.

۲) کسانی که کنسروهای خانگی تهیه می‌کنند باید در زمینه مدت زمان مناسب،‌ فشار و حرارت لازم برای از بین بردن هاگهای باسیل،‌ لزوم نگهداری صحیح غذاهای نیمه حرارت دیده در داخل یخچال،‌ تأثیر جوشاندن و به هم زدن کنسرو سبزیها بمدت ۱۰ دقیقه برای از بین بردن سم بوتولیسم، آموزش ببینند.

۳ ) باسیل کلستریدیوم بوتولینوم ممکن است باعث تورم قوطی کنسرو و بو گرفتن محتویات آن شده و یا هیچ تغییر شکلی نیابد.

۴) اگر چه هاگهای کلستریدیم بوتولینوم در همه جا و همه چیز یافت می‌شوند ولی منابع مشخص این هاگها، مثل عسل را نباید به کودکان خوراند.

یکی دیگر از عوامل مسمومیت باسیل های هوازی می‌باشند:

بعضی از این باسیل ها که تولید هاگ می نمایند در خاک و مواد غذائی مانند گوشت، شیر، تخم مرغ و ادویه هایی که آلوده به گرد و غبارو خاک شده اند وجود دارد. انواع سس ها، کالباس، سیب زمینی و سبزی های پخته بیشتر در معرض آلودگی باسیل های هوازی که تولید هاگ می نمایند قرار دارند و ایجاد مسمومیت با علائم اسهال و استفراغ می نمایند

سموم قارچی و کپک ها:

انواع کپک ها و مخمرهایی که بر روی مواد غذائی مختلف رشد می‌کنند می توانند از خود مواد سمی ترشح کنند که برای انسان و حیوانات، سمی و مسموم کننده است. مواد غذائی که بیشتر در معرض خطر آلودگی قرار می گیرند عبارتند از: پسته، فندق، بادام، بادام زمینی، پودر نارگیل و ذرت. علاوه برآن موادغذائی با منشاء دامی مانند جگر، شیر و لبنیات حاصل از دام هایی که از علوفه و موادغذائی کپک زده (مثل نان کپک زده ) تغذیه می‌کند نیز به علت باقی ماندن سموم فوق در بدن آنها برای انسان خطرناک هستند.

مواد شیمیایی و داروها:

بقایای داروهای دامپزشکی در مواد غذائی می تواند در انسان سرطان زا، موتاژن، آلرژی زا و مسموم کننده باشد. مثل آنتی بیوتیک ها و هورمون ها که به عنوان افزایش دهنده های رشد، وزن و بازدهی دام و طیور استفاده می‌شوند. این کارشناس تغذیه در مورد روش های پیشگیری از آلودگی و فساد مواد غذائی اظهار داشت: در این مورد روشهای مختلفی وجود دارد که به اختصار به هر کدام می پردازیم.

استفاده از سرما:

سرد کردن از جمله روش هایی است که موجب جلوگیری از تکثیر میکروارگانیسم های بیماریزا و به تعویق انداختن فساد در مواد غذائی می گردد.نکته حائز اهمیت این است که مدت زمان نگهداری مواد غذائی در یخچال بر حسب شدت فساد پذیری آنها متفاوت است

انجماد مواد غذایی:

انجماد یکی از بهترین روش های نگهداری دراز مدت برای مواد غذائی است. منجمد کردن مواد غذائی و نگهداری آنها در فریزر موجب توقف رشد و تکثیر میکروبی شده و نیز واکنش های آنزیمی که موجب کاهش ارزش غذائی مواد می‌شود را به حداقل می رساند.

استفاده از گرما:

مهمترین روش های حرارتی برای نگهداری مواد غذائی دو روش پاستوریزاسیون و استریلیزاسیون میباشد در روش پاستوریزاسیون تا حدودی میکروارگانیسم ها از بین رفته و آنزیم ها غیر فعال می‌شوند. به همین دلیل فرآورده های پاستوریزه مثل شیر پاستوریزه باید حتما در یخچال نگهداری شوند.

در روش استریلیزاسیون، کلیه میکروارگانیسم ها از بین رفته و آنزیم ها غیر فعال می‌شوند. در نتیجه ماده غذایی برای مدت طولانی قابل نگهداری است. مثل شیرهای استرلیزه شده که به صورت در بسته در خارج از یخچال تا 3-2 ماه قابل نگهداری هستند. (هنگامی که بسته بندی شیر استریلیزه باز شده و مورد استفاده قرار می گیرد باید حتما در یخچال قرار گیرد و ظرف 3-2 روز مصرف شود).

از روش های دیگر مانند تهیه کنسرو، خشک کردن، استفاده از پرتوها (تابش اشعه)، نمکسود کردن، دود دادن، تهیه ترشی و مربا، استفاده از مواد نگاهدارنده برای نگهداری و جلوگیری از فساد مواد غذائی نیز استفاده می‌شود.

وی در باره رعایت اصول بهداشتی برای جلوگیری از آلودگی و فساد مواد غذائی بیان کرد:

- رعایت بهداشت فردی:

افرادی که در کار تهیه و توزیع مواد غذائی هستند از جمله کارکنان آشپزخانه مهد کودک باید در زمینه رعایت اصول بهداشت فردی آموزش ببینند. انواع آلودگیهای میکروبی، باکتریایی و انگلی از طروق مختلف و در اثر تماس با دست، ترشحات حلق و بینی و حتی لباس افرادی که تهیه و توزیع مواد غذائی را به عهده دارند به مصرف کننده منتقل می‌شود.

رعایت بهداشت غذا:

برای سالم بودن غذا نکات ذیل باید رعایت شود:

خوب پختن غذا:

پخت کامل غذا موجب از بین رفتن میکروارگانیسم های بیماریزا که ممکن است در مراحل مختلف تهیه و آماده سازی وارد غذا شده، رشد و تکثیر یابند، می‌شود. زمانی پخت غذا کامل است که همه قسمت های آن حداقل 70 درجه سانتی گراد حرارت دیده باشد.

داغ یا سرد نگه داشتن غذا:

برای اینکه غذا سالم بماند باید به صورت کاملا داغ (درجه حرارت 70 درجه سانتیگراد و بالاتر) و یا کاملا سرد (درجه حرارت زیر 10 درجه سانتیگراد یعنی در یخچال ) نگهداری شود.

رعایت بهداشت آشپزخانه:

در محلی که برای تهیه و آماده سازی غذا استفاده می‌شود باید تمام اصول بهداشتی به منظور پیشگیری از انتقال بیماریهای ناشی از غذای آلوده رعایت شود. این محل ممکن است آشپزخانه منازل، رستورانها، اغذیه فروشی ها و بوفه های مدارس باشد.

دکتر سمانه ممتازیان کارشناس واحد غذا و داروی مر کز بهداشت نی‌ریز در موردراههای پیشگیری از مسمومیت ها در اطفال گفت:

درخانه شما ممکن است مواردی مثل شوینده ها داروها، گیاهان و ... باعث ایجاد مسمومیت در کودکان شوند؛ متأسفانه موادی که ایجاد مسمومیت می‌کنند معمولاً در مکان هایی مانند طبقات پایینی کابینت بوده و به آسانی در دسترس اطفال قرار دارند.از آنجایی که کودکان در سنین پایین معمولاً در حال کشف دنیای اطراف خود به‌خصوص از طریق دهانشان هستند و تنها چند ثانیه زمان می برد تا کودک مقدار خطرناکی از ماده ای سمی را ببلعد، بروز مسمومیت در انان، به سرعت و براحتی اتفاق خواهد افتاد.

آمار اطلاعات بدست آمده از مرکز اطلاع رسانی داروها و سموم دانشگاه علوم پزشکی شیراز، نشان می‌دهد که شایع ترین مواردی که در منزل موجب مسمومیت کودکان زیر 10 سال می‌شود؛ عبارتنداز:

داروهای مسکن، شوینده ها، دارو های نسخه ای و غیر نسخه ای، محصولات آرایشی و بهداشتی، بنزین، نفت، ضدیخ ماشین، روغن ماشین، سموم حشره کش و دفع آفات گیاهی، گیاهان آپارتمانی و کودهای شیمیایی.

ممتازیان در مورد نکاتی که در پیشگیری از مسمومیت کودکان باید به آنها توجه کرد بیان کرد:

-داروی خود را در برابر کودک مصرف نکنید؛ چون ممکن است از شما تقلید کنند.

-دارو را به نام آب نبات به کودک معرفی نکنید.خوراندن دارو به کودک را به صورت یک بازی در نیاورید.

-قبل از مصرف قرص حتماً بروشور دارو را مطالعه کنید.

-هرگز در تاریکی دارو را به کودکتان ندهید.

-هیچ گاه داروی فرد دیگری را به کودکتان ندهید.

محمد حسین کچویی مسئول اورژانس نی‌ریز در مورد مسمومیتهای عمده ای که منجر به ماموریتهای امدادی اورژانسی می‌شود اظهار داشت:

اتفاقات و حوادث اورژانسی مرتبط با مسمومیت در حالت کلی نسبت به فصل، زمان و شغل افراد متفاوت است، غالب مسمومیتهایی که واحد اورژانس بصورت فوریتی با آنها مواجه می‌باشد را می‌توان در چهار دسته کلی بیان کرد:

1-مسمومیت از طریق جذب جلدی و پوستی.

2- مسمومیت از طریق استنشاقی و تنفسی.

مسمومیت از طریق تزریق و گزش.

4- مسمومیتهای خوراکی.

وی ادامه داد:

مسمومیتهای پوستی بیشتر شامل: کشاورزان و باغداران به‌خصوص در زمان سم پاشی محصولات و همچنین، کارگران و کارمندان شاغل در انبارهای سموم و مواد شیمیایی و مشتقات هالوژنه و مواد سوختی وحتی در مواردی گازوئیل می‌باشد.

یک نکته مهم که کمتر مورد توجه افراد قرار می گیرد میزان بالای جذب مواد و عناصر از طریق پوست می‌باشد که کمتر مورد توجه و دقت قرار می گیرد.

در برخورد با چنین مواردی باید دقت داشت اگر قبل از تمیز کردن عامل آلوده کننده اقدام به شستن آن نمایند ممکن است بدلیل رقیق شدن با آب بسرعت بیشتری جذب بدن گردد از این رو ابتدا باید لباسها ی آلوده را از بدن جدا کرده و بوسیله پارچه و یا برس خشک این مواد را از سطح بدن پاک نمود وسپس سریعا استحمام نموده و جهت بررسی و اطمینان بیشتر به مراکز درمانی و یا بهداشتی مراجعه نمایند.

در مورد مسمومیتهای استنشاقی و تنفسی:

بیشترین ماموریتهای امدادی واحد اورژانس در فصول سرد سال و به علت مسمومیت با گاز خطرناک وکشنده مونو اکسید کربن () می‌باشد.

عامل اصلی و غالب مسمومیت با گاز مونو اکسید کربن سوختن ناقص چوب و یا سوختهای فسیلی بویزه در اماکن در بسته و بدون تهویه می‌باشد. موارد بسیاری از اینگونه اتفاقات هر ساله درفصلهای سرد سال در کلبه های کوهستانی، باغات، چادرها و کمپهای ساختمانی و جاده سازی، خوروهای سنگین بین جاده ای و منازل مسکونی گزارش می‌شود که متاسفانه در صد بالایی از حوادث اورژانسی منجر به فوت را شامل می‌شود.

در بر خورد با اینگونه حوادث باید به این نکته مهم توجه داشت که بدلیل میل تر کیبی بالای مونواکسید کربن که 200 برابر اکسیژن می‌باشد سریعا جای اکسیژن را در سلولها ی بدن اشغال می‌کند و سطح هوشیاری فرد را کاهش می‌دهد، از اینرو هنگامی که قصد کمک به چنین افرادی را داشته باشید با رعایت موارد ایمنی از لحاض کنترل وجودگازهای قابل اشتعال منتشر شده در فضا بدلیل ناقص سوختن به‌خصوص در مورد گازهای خانگی و جلوگیری از بروز هر گونه جرقه سریعا وبا احتیاط پنجره ها را باز کرده و اقدام به خارج کردن فرد و یا افراد حادثه دیده از ساختمان نمایید.

کچویی در مورد مسمومیت از طریق تزریق و گزش بیان کرد:

بیشترین نوع این حوادث در مورد گزش مار، عقرب و زنبور است که بیشتر در فصول گرم سال اتفاق میافتد.

و خطر ناکترین حالت هم مواردی است که شخص دارای حساسیت می‌باشد در مان گزش را جدی نگرفته و دچار شوک (آنا فیلاکسی ) می‌شود.

بیشتر علت مرگ افراد در مورد گزشها سهل انگاری در درمان فرد مورد گزش قرار گرفته است.جهت کمک به افراد باید ضمن اقدامات اولیه درمانی با دیدن هر گونه درد بغیر از درد ناحیه گزش، کهیر و ضعف شدید در فرد سریعا با اورژانس تماس گرفته و فرد را به مراکز درمانی جهت اقدامات بهداشتی و درمانی منتقل نمایید.

البته در مورد تزریقات دارو توسط افراد در منزل و همچنین تزریق مواد مخدر هم گزارشات و ماموریتهایی داشته ایم؛ که به‌خصوص در مورد مواد مخدر گاها به مرگ افراد هم منجر شده است.

وی همپنین در مورد مسمومیت از طریق خوردن و آشامیدن بیان داشت:

مسمومیتهای خوراکی زمانی رخ می‌دهد که فرد بصورت عمدی ویا سهوا خوراک فاسد، دارو و یا مواد شیمیایی را مصرف کرده است و از جمله می‌توان به خوردن دارو و یا مواد شیمیایی توسط کود کان، خوردن اشتباهی و یا بیش از حد مجاز دارو توسط افراد مسن و خوردن مواد شیمیایی و یا خوراکی و آشامیدنیهای آلوده به سموم کشاورزی و خانگی توسز لفراد اشاره کرد که هر ساله موارد متعددی از این گونه مسمومیتها اتفاق میافتد که متاسفانه در مورد کودکان در برخی موارد در سالهای گذشته منجر به مرگ کودک نیز داشته ایم.

مهمترین نکته در مورد پیشگیری از اینگونه مسمومیتها این است که توجه داشته باشیم که آشپزخانه فقط محل نگهداری مواد غدایی است و نگهداری، سموم، مواد شیمیایی، به‌خصوص در ظروف و بطریهای خوراکی و آشامیدنی در محیط منزل به‌خصوص آشپزخانه بشدت خطرناک می‌باشد.

نکته دوم اینکه توجه داشته باشند بر روی همه داروها با قید توجه عنوان شده دور از دسترس کودکان نگهداری شود، بدلیل اینکه کودکان کنجکاو بوده و رنگ و لعاب بسیاری از دارو ها آنها جلب و تشویق به خوردن می‌کند که بسیار مورد خطرناکی است و مورد مصرف بیش از حد و خود سرانه دارو در مورد بزرگسالان نیز صدق می‌کند و باید توجه داشت برخی از داروها وقتی بیش از حد مجاز مصرف شوند خود تبدیل به سموم مهلکی برای بدن می‌شوند.

در پایان باید گفت:

نامگذاری هفته‌ای به نام هفته‌ی پیشگیری از مسمومیت‌ها ممکن است در آموزش و اطلاع‌رسانی کلیه‌ی قشرهای جامعه و به تبع آن کاهش موارد مسمومیت‌های اتفاقی و تعمدی مفید واقع شود. با توجه به محدودیت تخت‌های بیمارستانی و هزینه‌های بالای دارو و درمان، این امر ممکن است به کاهش هزینه‌ها کمک شایانی نماید؛ و در عین حال به میزان قابل توجهی سبب ارتقای سطح سلامت و بهداشت عمومی جامعه شود.

اهداف برگزاری هفته پیشگیری از مسمومیت‌هارا می‌توان اینگونه بر شمرد:

ارتقای فرهنگ و دانش عمومی در خصوص پیشگیری از مسمومیت‌ها، آموزش عمومی چگونگی انجام اقدامات اولیه و ضروری پیش از رساندن فرد مسموم به مراکز درمانی، ارتقای سطح سلامت و بهداشت عمومی جامعه، کاهش مرگ و میر ناشی از مسمومیت‌ها، کاهش مراجعات به مراکز درمانی و اورژانس‌ها، آموزش نحوه‌ی برخورد با موارد مسمومیت‌ در منزل، آموزش نحوه‌ی پیشگیری از مسمومیت‌های اتفاقی و شغلی، کاهش هزینه‌های مربوط به درمان مسمومیت‌های دارویی و شیمیایی، آموزش عمومی نحوه‌ی برخورد باحوادث شیمیایی، انتقال اطلاعات به صورت متمرکز در یک هفته، تبلیغات عمومی از طریق وسایل ارتباط جمعی و تبلیغات شهری، به‌ویژه ارائه مصاحبه‌های علمی کارشناسان مربوطه در نشریات و سایتهای خبری شهرستان.

امید است با این فعالیت‌ها و اقدامات مشابه، صدمات و مرگ و میر ناشی از مسمومیت‌ها در کشور به حداقل برسد. به امید آن روز.