مرثيه سرايان و نوحه‌خوانان ني‌ريز در سال‌هاي دور

محمدعلي پيشاهنگ

مردم متدين و مذهبي ني‌ريز كه ارادت خاصي به خاندان نبوت و ائمه‌ي اطهار(ع)، به ويژه شهداي كربلا دارند، هميشه با خلوص نيت و قلبي آكنده از مهر و محبت آل رسول اكرم (ص)، در مراسم گوناگون مذهبي شركت كرده و مراسم را به نحو مطلوبي برگزار كرده و مي‌كنند. در سال‌هاي دور برخي افراد كه صداي خوشي داشتند، در ايام ماه محرم و در زمان عزاداري امام حسين(ع) نوحه‌خواني و مرثيه‌سرايي مي‌كردند. در اين نوشتار نام نوحه‌خوانان و مرثيه‌سرايان قديمي ني‌ريز ياد‌آوري مي‌شود تا اسامي آنان در پهن دشت روزگار به ياد بماند.

1- حاج نصرالله صفر 2- حاج حسن بناكار پدر شهيد حسين بناكار 3- صدوقي 4- حاج مصفي طباطبايي 5- سرهنگ حاج محمد خوش‌نيت 6- حاج غلامرضا بناكار پدر شهيد محمدجواد بناكار 7- حاج خليل مختاري 8- حاج مهدي طاهري 9-حاج محمود انصافداران 10- علي مختاري 11- محمدحسين حليم پسر عبدالرضا 12- ميرزا باقر جاويد پدر شهيد مجيد جاويد 13- حاج سيدحسين ميرزاده (متوفي 1341خورشيدي) كه فرزند حاج سيد هادي، فرزند سيدحسين، فرزند سيداحمد و پدر عيال آيت‌ا... حاج سيدمحمد فقيه امام جمعه‌ي محترم ني‌ريز بود. ايشان يكي از روحانيون محله‌ي سادات و پدر حاج محمدعلي ميرزاده مي‌باشد كه در زمان گذشته ضمن نوحه‌خواني و مرثيه‌سرايي، اذان‌گو و مناجات‌كننده و برگزار كننده‌ي شام غريبان در كوچه‌ي بالا بودند. صداي دلنشين و رساي آن مرحوم را مردان و زنان محله‌ي سادات (كوشك بالا) به ياد دارند و خاطره‌ي آن مرحوم هنوز در اذهان مردم آن زمان

باقي است. يكي ديگر از دامادهاي ايشان، حجت‌الاسلام ميرزا محمدحسين سميعي فرزند ميرزا عبدالوهاب، فرزند علي‌محمد از خطاطان و خوشنويسان و مدرس علوم ديني ني‌ريز مي‌باشد كه هر سه در كسوت روحاني بودند. حجت‌الاسلام ميرزا محمدحسين سميعي مدتي در حوزه‌ي علميه‌ي امام مهدي به فرا گيري تحصيل و دانش پرداخت و از محضر آيت‌ا... حاج سيدمحي‌الدين فال‌اسيري كسب فيض نمود و معلومات ديني و اسلامي را فرا گرفت.

ميرزا محمدرضا عمان شاعر و خوشنويس فرزند حاج آقا فرزند لطف‌ا... مدتي نزد حجت‌الاسلام علي‌محمد پدر بزرگ ميرزا محمد حسين سميعي تعليم خط ديد و مقدمات عربي را فرا گرفت. از ديگر دامادهاي ميرزا سيدحسين مي‌توان مرحوم طيبي را نام برد.

- كربلايي ‌اكبر خيرخواه ( حاج اكبر) 15- حاجي‌خيرخواه 16- سيدميرمحمد فقيهي 17- صمدآقا آزاد 18- احمد تندري 19- حاج محمدعلي سرپوش پدر شهيدان محمد تقي و صمد سرپوش 20- رضا آزاد (حسينيه‌ي محله‌ي كيان) 21- حاج محمدحسن ضميري 22- حسين توكلي 23- محمود توكل پدر شهيدان حامد و ادهم توكل 24- حاج‌خليل نعمتي. ايشان مدتي در حسينيه‌ي كنار صحن امامزادگان بزرگ شاهزاده حسن(ع) و شاهزاده حسين(ع) نوحه مي‌خواند و پس از اينكه در روستاي خواجه‌جمالي بخش آباده‌طشك شهرستان ني‌ريز ساكن شد، در آنجا نيز به نوحه‌خواني و مرثيه‌سرايي پرداخت. در آن زمان بين اهالي روستاهاي خواجه‌جمالي و كوشكك شكرآب شده و دلتنگي پيش آمده بود. حاج خليل نعمتي بدون اينكه به كسي حرفي بزند در يكي از روزهاي دهه‌ي اول محرم بدون مقدمه به عزاداران خواجه‌جمالي گفت: برويم كوشكك آن‌جا عزاداري كنيم. خلاصه همه را به كوشكك برد و در آن‌جا مشغول عزاداري شدند و اهالي روستاي كوشكك هم به آن‌ها پيوسته و به عزاداري ‌پرداختند،. فرداي آن روز مردم كوشكك براي جبران كار آن‌ها به روستاي خواجه‌جمالي آمدند و همراه آن‌ها عزاداري كردند. به اين ترتيب حاج خليل نعمتي صلح و آشتي را بين آن‌ها برقرار نمود. 25- احمد بهجت نوحه‌خوان روستاي خواجه‌جمالي 26- خليل آقا آزاد 27- محمد شكري پسر عبدالرضا 28- اكبر فرزند مشهدي رحمان 29- حاج زين‌العابدين كبريادار 30- محمد جراح 31- حاج محمد بابايي 32- سيد قاسم حبيبي از قطرويه 33- منصور حبيبي از قطرويه 34- علي قرباني معروف به علي نمكي از قطرويه 35- مشهدي باقر زردشت فرزند عبدا... 36- كربلايي رحمان زردشت فرزند رحيم 37- مشهدي عزيز زردشت فرزند محمدكاظم 39- عزيز زردشت فرزند شعبان 39- حاج زين‌العابدين زردشت فرزند رجب.

قدیمی ترین تکایا و هیئتهای عزاداری ابا عبد ا... الحسین(ع) نی ریز:

محمد جواد نصیر زاده

حسینیه سر زیر کان ( شهید آیت ا... مطهری )،محله کیان( مسجد امام حسین(ع))، مسجد نو( کوچه روبروی مسجد جامع کبیر )،محله سادات( کوچه بالا)،مسجد جامع صغیر ( مسجد امام خمینی) ، امام زادگان و حسینیه صولت ( شهید مصطفی خمینی ) از قدیمی ترین تکایا و هیئتهای مذهبی نی ریز در سالیان نچندان دور هستند .

که در این میان هیئت سر زیر کان که به غلط سر زیر کوه تلفظ می شود ، و یا همان حسینیه شهید مطهری فعلی و پس از آن حسینیه مسجد نو بیشترین جمعیت عزاداران را هنگام ورود دسته جات عزاداری به کاروانسرا به خود اختصاص می دادند ، البته در این بین حسینیه محله کیان بدلیل بافت ساختمانی محله و محل عزاداری ؛ دارای چند در وازه ورودی و محصوربوده که از نظر معماری ویژه گیهای منحصر به فردی داشته است.

دسته سر زیر کان ( حسینیه شهید مطهری) از هیئتهای قدیمی نی ریز است ، که در گذشته از نظر جمعیت از بزر گترین هیئتها بوده است ، که بعد از انقلاب انشعاباتی از این هیئت جدا شده مانند : حسینیه ثار ا...، حسینیه علی ابن ابیطالب (ع) و هیئت مسجد جواد الائمه(ع)،

از مداحان و نوحه خوانهای قدیمی این حسینیه :

مرحوم دانشور بزرگ ( شاعر نوحه معروف " ماه امشب سر مزن" که عصر عاشورا ی هر سال توسط دانشور بزرگ و بعد ایشان هم توسط مداح بزرگ و مسئول سابق حسینه شهید مطهری مر حوم محمد حسن ضمیری با حضور بسیاری از عزاداران سطح شهر و همینطور نی ریز های مقیم شیراز و مر کز قرائت می شد و هنوز هم این سنت قدیمی توسط مداحان جوان امروزی از جمله علی آقا آزاد ، محمد تقریر و معانی ، به سبک وبه یاد بزرگان در گذشته ادامه دارد و هر سال عصر عاشورا با حضور خیل عشاق ابا عبد ا.. الحسین (ع) در همان محل روبروی مسجد جامع امام مهدی (عج) بر گزار می شود .

بعد از دانشور بزرگ ،برادر ایشان مرحوم حسن دانشور خادم مسجد جامع مهدی (ع)، مر حوم حاج خلیل آقا آزاد،مرحوم حاج محمد حسن ضمیری و برادران بزر گوار ایشان علی و محمد جواد ضمیری ،مرحوم حسین کاوه، سید احمد ایرانمنش ،عباس دوستان ،آقای داودی و همینطور علی آقا آزاد که در جوانی هم عصر بزر گان بود ند را می توان نام برد .

از هیئتهای خیلی قدیمی ، که جمعیت عزاداری بسیاری را در سالهای دور به خود اختصاص می داد ، حسینیه مسجد نو ( واقع در کوچه روبروی مسجد جامع کبیر ) است که جمعیت عزادران محله و پیرامون مسجد جامع کبیر در آنجا مسقر و متمر کز می شدند.

و مداحان قدیمی این هیئت از جمله نوحه خوانهای بنام نی ریز بودند ؛ از جمله مرحوم حسین توکلی و فر زندان ایشان محمود و علی اکبر که هردو فرزندانشان را در زمان جنگ تحمیلی در راه سالار شهیدان تقدیم اسلام نمودند .و همینطور آقایان ایازی واسلام زاده و از جوانان هم عصر این بزرگان می توان به مسعود توکلی فرزند محمود وحاج سمیع یزدانی اشاره کرد.

از جمله هیئتهای قدیمی نی ریزحسینیه محله سادات (کوچه بالا )می باشد که مداح بزرگی همچون مرحوم باقر جاوید را داشت، که با صدای بسیارغرا و شور انگیز خود همه را منقلب می نمود که ایشان را می توان از جمله نوحه خوانهای قدیمی و منحصر به فرد هیئتهای عزاداری سالار شهیدان در نی ریز بیان نمود و همینطور مداح مرحوم محسن جاوید که از جمله شاگردان و وعاظ تربیت شده آیت ا... سید محی الدین فال اسیری نیز بود .

حسینیه صولت (شهید مصطفی خمینی ) نیز از هیئتهای قدیمی و متاخر نی ریز می باشد که بدلیل نزدیکی به منزل فاتح مورد توجه و حضور بسیار قرار می گرفت .و از جمله مداحان قدیمی آن می توان به :

مرحوم سید علی اکبر فقیهی و فرزند رشیدشان شهید دکتر سید ابراهیم فقیهی ، آقای صمد آقا آزاد ، سیروس آزاد ، سیروس بقا ،حاج علی محمد زهری می توان نام برد . و از جوانان آن زمان اکبر کاوه که پیش از انقلاب نوحه های انقلابی همچون "من شاگرد دانشگاه انقلابم" را قرائت می کرد .

از حسینیه های قدیمی محله کیان(اجاق امام حسین (ع)) حسینیه امام حسین (ع) امروزی می باشد که مراسم سنتی نخل گردانی ظهرعاشورای آن هم هنوز پای بر جاست ،و از جمله مداحان این حسینیه مر حوم بنا کاربزرگ (پدر شهید محمد جواد بناکار )، مرحوم حاج خلیل مختاری و حاج رحیم بناکار را می توان بیان کرد .

مسجد جامع صغیر (مسجد امام خمینی )و اما م زادگان نیز از هیئتهای قدیمی شهرستان می باشند که مداحانی چون مر حوم سید میر محمد فقیه و آقای شاهمرادی (مرشد ) را در خود داشته و دارد.

تغییرات زمانه و آداب و رسوم عزاداری سنتی در حال و گذشته :

این موضوع از چند منظر قابل بررسی است ، بعضی از رفتار ها و فر هنگهادر قدیم وجود داشت که امروزه بر اساس نظر بسیاری از علما از جمله رهبر معظم انقلاب شایسته نیست و موجب وهن دین و بخصوص تبلیغ منفی علیه دین توسط دشمنان می شود، از جمله قمه زنی اما در مقابل رفتارها و شور عشقی نیز در احترام به دین بخصوص سالار شهیدان وجود داشت که امروزه گاها کم رنگ شده بخصوص در نسل جوان ؛ مثال: در ماه محرم بخصوص دهه عاشورا بسیار شرابخوارانی بودند که به احترام این ایام ترک معصیت می نمودند، در ذیل به چند نمونه این تغییرات اشاره می کنیم .

از نظر تغییر فرهنگ و دیدگاه باید بیان کرد :

در آن زمان افراد شور و خلوص خود را با برهنه شدن نیم تنه و سینه و زنجیر زدن به بدن برهنه و قمه زنی به خود نشان می دادند که این قبیل اقدامات، توسط آیت ا... سید محی الدین فال اسیری تحریم و ممنوع شد و افراد فقط سینه و پشت خود را با تعبیه دکمه باز کرده و سینه و زنجیر می زدند که این موضوع هم به مرور بخصوص بعد از انقلاب در نی ریز تغییر کرد .

اما امروزه افراد و اقشار جامعه از جمله جوانان، معرفت و شناخت بیشتری نسبت به فلسفه قیام ابا عبد ا... (ع) پیدا نموده اند و عزاداری را در تفکر و تعقل می بینند نه در سختی دادن و مجروح و مضروب کردن بدن خود .

ولی متاسفانه در سالهای اخیر دیده می شود که بعضی از افراد و گروهها در جامعه اسلامی ، بصورت عالما و عامدا می خواهند این بحث تفکر و معرفت و شناخت فلسفه قیام امام حسین (ع) که در اصل و بیان خود حضرت قیام برای احیاء امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح جامعه بیان شده است را کم رنگ کرده و همان نوحه هایی را که جنبه روضه دارند و هدف آن گریه مردم است نه تفکر و تعقل جایگزین آن نمایند .

مسئله دیگر قابل ذکر در ایام قدیم ، هنگام عبور هیئتها از کنار یکدیگر برخ کشیدن اعلم و جهاز دسته جات در مقابل یکدیگر بود که با فریادهای بلند سر نوحه دسته و همراهی عزاداران همراه بود که این موضوع نیز در سالهای اخیر و با فرهنگ احترام وتکریم متقابل همراه شده است ؛ هر چند، چند دسته گیهای سیاسی گاهی اتحاد مذهبی و اسلامی را تحت شعاع قرار می دهد .

یکی موارد مهم که کمتر بعد اجتماعی و فر هنگی آن بررسی شده ، مصرف بسیار زیاد سیگار در بین عزاداران در قدیم بود که عوارض اجتماعی آن هنوز دامنگیر جامعه می باشد ،و بسیاری از دسته جات با تو زیع سیگار رایگان در هیئت خود سعی در جذب افراد به هیئتهای خود داشتند که این موضوع به مرور و با بالا رفتن فر هنگ عمومی منسوخ شده است .

یکی از تفاوتها ی شاخص مراسم عزاداری دهه محرم بر گزاری مراسم تعزیه توسط بر خی از هیئتها و استفاده از تمثال و نمادهایی بود که منشا اسلامی و مذهبی و حتی ایرانی نداشت ، که بدلیل عدم رعایت برخی شعا ئر مذهبی و اسلامی مورد مخالفت مرحوم فال اسیری بزرگ در آن زمان قرار می گرفت و هیئتها از جمله سر زیر کان ( شهید مطهری ) تعزیه های مرسوم آن زمان و استفاده از نمادهای بدون ریشه مذهبی را قبل از انقلاب تعطیل نمودند.

یکی از شاخصهای مهم عزاداری در گذشته احترام و تکریم ماه محرم و دهه اول محرم بوده است ، که حتی افرادی که تقید مذهبی هم نداشته اند در ایام محرم از معصیت و محرمات دوری کرده و حتی ظاهر خود را در این ایام مناسب عزاداری حفظ می کردند ، اما امروزه علی رغم تغییرات مثبت و چشم گیر در معرفت و شناخت متاسفانه افرادی در جامعه بخصوص در بین جوانان دیده می شوند که رعایت حجاب و حرمت این ایام را در ظاهر و رفتار خود در جامعه ندارند، هر چند بر گزاری عزاداری شهادت ائمه اطهار و بخصوص امام حسین (ع) و مراسم مذهبی امری اعتقادی و درونی است اما عدم رعایت شئونات ظاهری بخصوص در بین جوانان به مرور منجر به تغییر تفکر و دیدگاه آنها به دین نیز خواهد شد.

و تذکرات رهبر معظم انقلاب و حساسیت معظم له نسبت به برخی از این موضوعات فرهنگی و اجتماعی در مراسم عزاداری بخصوص قمه زنی نشان از اهمیت ای موضوعات دارد .

که حساسیت مسئولین هیئتها و تکایا در اصلاح این امور و فرهنگسازی صحیح در جامعه توسط ایشان را می رساند .