مسجد جامع کبیر شهرمان را بیشتر بشناسیم/ چرا این مکان تاریخی سالانه گردشگران زیادی از داخل و خارج کشور به سوی خود جلب می کند

بي‌ترديد در كشوري چون ايران كه سرزمين تداوم و پيروي از شيوه‌هاي كهن است، كشوري كه در بعضي از بناهاي-دوره صفوي- آن دقيقاً روشهاي ساختماني و نماي قصرهاي عصر ماد در اكباتان را باز مي‌يابيم، بارزترين عنصر معماري ساساني يعني ايوان بزرگ با طاقي به شكل ناودان نمي‌تواند يك‌شبه و بلافاصله پس از پيروزي اعراب در جنگ نهاوند به دست فراموشي سپرده شود. اين شكل بنا در عصر سلجوقي، آنگاه كه پايه‌هاي مسجد چهار ايوانه پي‌ريزي شد ديگر بار پديدار مي‌شود. چنين مي‌پنداریم كه در كنار عمارتهاي نوع غربي(مغرب اسلامي)، دست كم از لحاظ نقشه، كه تاري خانه دامغان بهترين نمونه‌اي از آنها است كه مي‌شناسيم، و مقدّم بر اين عمارتهاست. زيرا به نظر مي‌رسد اوّلين مساجدي كه تاثير غرب اسلامي در آنها پديدار شده مساجدي است كه به فرمان خلفاي عباسي در شهرهاي اصلي ايران احداث شده است.

در حال حاضر، به شناسايي چندين ايوان- مسجد متعلق به قبل از عصر سلجوقيان، توفيق يافته‌ايم. در اين مسجد طي قرنها تغييرات مختصري حاصل آمده ولي بقدري بيوتات ديگر به آن ملحق كرده‌اند كه منظره مسجد جامع كنوني با مسجد اوّليه كه ايوان ساده اي بيش نبوده تفاوت بسيار يافته است. طاق عمارت از نوع ناوداني ممتد است البته از نوع اسلامي آن يعني ناوداني شكسته متعلق به اواسط قرن چهارم هجري. ايوان كه سر در اصلي آن سر تا سر باز و ضلع انتهايي كه محراب در آن تعبيه شده كاملاً بسته و بي روزن است در گذشته بر هر يك از اضلاع جانبي خود پنج طاق نماي گود داشته داشته است. امروزه ديگر به اين شكل نيست پشت تكيه گاههاي ايوان پايه هاي پشتيبان ديوار بنا مي‌باشند. چون وظيفه اين پايه ها يكسان است، مي‌بايستي علي‌الاصول مشابه هم باشند و در پيوند با نقاط اتكا مشابه هم قرار گرفته باشند ولي اين چنين نيستند. از ديگر سو وجه داخلي آنها توسط مصالح ساختماني درهمي چون آجر، گل و سنگهايي كه از محل به دست آمده مرمّت شده است. روشن است كه در اينجا تغييراتي داده شده و در نقشه اوّليه به جاي اين پايه‌هاي پشتيبان نما، ديوار ممتدي بوده بضخامت قسمتهايي كه هنوز بر جاي مانده‌اند كه اين ديوار از طرف خارج نقاط اتكاي بنا را تقويت مي‌كرده و به فرورفتگي هاي طاق نماها شكل مي‌داده است.

بناهايي كه بعد از ايوان و در زمانهاي متفاوت ساخته شده‌اند چه از لحاظ معماري و چه از نظر ساختماني ارزشي ندارند. اين بناها بجز مناره كه با آجر ساخته شده و نيز نماي وروديها و ساختمانهاي دور صحن كه روكار آجر دارند بقيّه با گل خام ساخته شده است.

همه كتيبه‌ها در ته ايوان و در قسمت داخل، اطراف و كنار محراب نقش شده‌اند. مفاد جالب‌ترين آنها كه داخل طاقنماي محراب و بر ديواره سمت راست- از نظر بازديد كننده- قرارداد چنين است:

تاريخ محراب اَول في ســـــنة ثلث

ستين و ثلث مائة و دوّم في سنــــة

ستين و اَربع مائة و سوّم في ســــنة

ستين و خمس مائة مع‌السقف و چهارم

اَمرالمولي عمادالملك والــــــــدو

له و… عزّ نصره في جمادي الثانــــية

برگرفته از كتاب آثار ايران