پلنگان نی¬ریز یا جنوب شرق فسا می¬تواند کانون بعدی زلزله باشد

خبر بُهت آور حدود دوهفته قبل، شرق فارس را در شُک بزرگی فروبرد، گسلی بزرگ که به گفته دکتر اسدی، زلزله شناس و عضو هیات علمی داشگاه، از جهرم تا نی ریز را در برمیگیرد، به یک باره توجه همگان را بخود جلب نموده، شاید فروکش کردن منطقه ای عظیم در ایج نیز مهر تاییدی بود بر نظریه دکتر اسدی در خصوص فعال شدن گسل خفته نی ریز، جهرم، فسا. این خبر که برای اولین بار در روزنامه خبر جنوب منتشر شد به سرعت در اکثر مطبوعات استان باز نشر یافت و نگرانیهایی از بابت آن برای مردم شرق فارس خصوصا مردم شهرستان نی ریز ایجاد نمود تا اینکه مطلع شدیم دکتر اسدی، کاشف گسل فوق الذکر برای ماموریت اداری عازم استان کرمان میباشد و اتفاقا شب را در مهمانسرای دانشگاه آزاد نی ریز میهمان دانشگاه هستند. با وساطت دکتر شعبانی ریاست محترم دانشگاه آزاد نی ریز، موفق به انجام مصاحبه اختصاصی با ایشان در خصوص کشف اخیرشان و خطرات احتمالی این گسل برای شهر نی ریز شدیم. ضمن تشکر از همکاری دکتر شعبانی، در ادامه گفتگوی دکتر اسدی را در خصوص گسل فوق الذکر منتشر می نماییم:

با سلام وعرض خیر مقدم به شهرستان نی ریز لطفا خودتان را معرفی نموده و در خصوص چگونگی کشف این گسل ومطالب مطروحه پیرامون آن برای مخاطبینمان توضیح دهید:

عبدالمجید اسدی هستم رشته تخصصی­ام زلزله شناسی است و تشکر میکنم از هفته نامه شهر سبز و خبرنگاران فعال آن که تا این موقع شب پی گیر دغدغه مردم هستند. ما تکتونیک لرزه­ای حرکات زمین و اثراتش که به صورت زلزله هست را بررسی می­کنیم. حدود دوماه پیش فروچاله­ای بزرگ در ایج استهبان ایجاد شد، اساتید از جاهای مختلف آمدند همه اظهار نظر کردند، متفقاً دلیل فروچاله را فرو نشست آب و نشست در اثر برداشت بی­رویه آب می­دانستند، من رفتم از نزدیک نگاه کردم دیدم این اتفاق اصلا هیچ ربطی با برداشت بی­رویه آب ندارد دلیل آن هم این است که حفره­ای ایجاد شده به قطر حدود 50 متر به عمق 110-120 متر. این اگر قرار بود فرو نشست بر اثر برداشت آب باشد باید کل دشت چند ده سانتی­متر با هم آرام­آرام پایین برود نه اینکه نقطه به خصوصی یک دفعه ریزش کند. من بررسی کردم متوجه شدم که علت ایجاد این مسئله گسلی هست که هیچ­کس آن را ندیده است. فرماندار فسا با من تماس گرفت که یک شکافی در بعضی از روستاها ایجاد شده و ما قرار گذاشتیم رفتیم روستای سنان، تقریبا در جنوب شرق فسا، آن جا رفتیم و دیدیم شکاف­هایی ایجاد شده بود، با روستائیان صحبت کردیم و پس از تحقیقات علمی متوجه شدیم که آن جا یک گسل زلزله فعال هست. بعد آمدیم ادامه آن گسل را در یکی از بخش­ها که تحت عنوان نوبندگان هست دنبال کردیم، آن­جا ساختمان بخشداری ترک خورده، ساختمان نیروی انتظامی که دوسال است ساخته شده، ترک خورده، آسفالت جاده اصلی شیراز- داراب هم شکسته شده و همه در یک امتداد خاص و مشخصی است. متوجه شدیم که این یک گسل است. حرکت آن را حدودا دیدیم و متوجه شدیم در اثر همین حرکت هست که یک غارهایی در زیر زمین ایجاد شده در قسمت ایج. خود ایج خاصیت بخصوصی دارد با همه دشتها فرق می کند تمام دشتهایی که شما با آن سروکار دارید مثل همین دشت نی­ریز دو طرف آن کوه است. در صورتی که دشت ایج یک کوهی است که وسط کمرش شکسته و این طوری تشکیل شده. علت ایجاد دشت هم از قدیم شاید از 100 هزار سال تا حالا این اتفاق افتاده که این گسلی که هر از چند مدتی عمل می­کرده باعث ایجاد یک سری شکستگی­هایی در این کوه شده که آب در آن آرام­آرام نفوذ کرده، طی سالها به غارهای خیلی بزرگ تبدیل شده که این غارها روی هم قرار گرفتند.

البته برخی گفته اند پدیده کارست است و ارتباط مفهومی بین کارست و گسل وجود ندارد که در پاسخ باید بگویم، کارست فقط در اثر ایجاد گسل ایجاد می­شود یعنی وقتی شکستگی­های بزرگ و عمیقی در زمین ایجاد می­شود آب نفوذ می­کند از این شکستگی­ها در سنگ پایین می­رود و شروع به انحلال می­کند. ما معتقدیم تمام کارست ها و اتفاقاتی که می­افتد در اثر گسل­ها ایجاد می­شود، این گسل­ها مدتها ممکن است غیر فعال باشند اما بعد از مدتی فعال می­شوند. اولین و بهترین نشانه­اش هم همین فروچاله­ای است که ایجاد شده این فروچاله اگر به خاطر برداشت آب بود که نباید 100 متر پایین برود، این ریزش سقف غار بر اثر فشاری است که به آن وارد شده. حرکتی که دارد در آنجا ایجاد می­شود سقف پایین ریخته و الان هم روستای دیندارلو دارد نشست می­کند و همه دیده­اند. این که فرمودید چگونه فهمیده­اید آنجا چند غار هست به این دلیل است که ژئوفیزیک تعدادی از چاه­های آنجا را خودم طراحی کردم و آب­های خیلی خوبی هم داده. وقتی طراحی می­کردم این غارها را بوسیله دستگاه، می­دیدم در حین حفاری این چاه­ها پیمانکاران به من می­گفتند دستگاه حفاری در برخی مقاطع سریع می­رفت پایین مثلاً 10 -12 متر و هیچگونه مانعی بر سر راهش وجود نداشت. این دقیقا همین غارها را نشان میدهد که در زیر زمین تشکیل شده؛ بنابراین آنچه که اتفاق افتاده حرکت این گسل باعث شده که غارها طی میلیون­ها سال به وجود آیند و این گسل امروزه فعال شود. بطور کلی باید بگویم کلا کارستکیشن پدیده انحلال در درز و شکاف­هاست و درز و شکاف­ها هم فقط بر اثر تکتونیک ایجاد می­شود.

بنابراین یک پدیده تکتونیکی است و الان این گسل فعال شده، ما حرکت گسل را در دشت فسا به طول تقریبا 15 کیلومتر پی­گیری کردیم و همه جا این حرکت وجود دارد. عکس هم گرفتیم کنفرانس هم می­گذاریم هرکس ادعایی دارد بیاید تا ما به او ثابت کنیم که اشتباه می­کند چون من همان­جا هم ژئوفیزیک کردم و هم دیتا دارم، افت آب در ایج حدود 27 متر است ظرف این چند سال گذشته، در صورتی که در نی­ریز بیش از 100 متر آب افت کرده ولی هیچ جا زمین ترک نخورده است. پس این پدیده ارتباطی به برداشت آب ندارد.

با توجه به مطالب بالا سئوال اینجاست که چه اتفاقی دارد می­افتد؟ این گسل که فعال می­شود دارد حرکت می­کند، در اثر حرکت همه جای گسل حرکتش یک اندازه نیست، جاهایی حرکت گسل ماکزیمم هست، جاهایی صفر است که به نظر من یکی از این دو نقطه­ای که می­گویم به سمت پلنگان نی­ریز یا جنوب شرق فسا یکی از این دوتا قفل شدگی است و همین می­تواند کانون بعدی زلزله باشد. سیستم ایجاد زلزله این است که شما یک جائی در گسل قفل می­شود اصطحکاک زیاد به وجود می­آید و در اثر یک پارگی انرژی آزاد می­شود و زلزله بعدی را ایجاد می­کند. در تمام گسل­ها این اتفاق­می افتد.

معمولا در مکان­هایی که در بین کوه قرار دارند کمتر زلزله می­آیدشما این نظریه را از نظر علمی قبول دارید؟

شاید قدیمی­ها از این نظر می­گفتند آن­جایی که کوه است ریشه دارد و زلزله نمی آید دلیلش این است که ما دو منطقه را با هم مقایسه می­کردیم. منطقه ایران مرکزی و زاگرس. ایران مرکزی خیلی تخت است و زلزله­هایی بزرگ مثل بم دارد، زاگرس زلزله دارد اما زلزله­های آن کوچکتر است، علت آن این است که تعداد زلزله­ها زیاد است و انرژی زودتر آزاد می­شود آنجا تعداد زلزله­ها کمتر است؛ بنابراین انرژی بیشتری جمع می­شود قدرت زلزله­ای که می­آید بیشتر است به خاطر همین تعداد کشته­ها و میزان تخریب در مرکز ایران بیشتر از زاگرس بوده و شاید دلیل این بوده است.

فرمودید که این از شرق فسا شروع می­شود، راه حل برون رفت از این بحران چیست؟

به نظر من آنچه از نظر علمی باید انجام شود این است که باید این گسل به وسیله لیزر به هم دوخته شود تا میزان حرکت مشخص شود ما الان همین کار را برای رودخانه خشک شیراز انجام دادیم و نتایج خوبی هم گرفتیم؛ مثلا در سمت قلات آن طرف شیراز میزان حرکت گسل در سال حدود 3/2 میلی­متر هست این وقتی که می­آید به طرف شرق شیراز کم می­شود قفل شدگی به سمت شرق شیراز نزدیک می­شود. شما باید ریتم حرکت را در طول گسل اندازه بگیرید تا مشخص شود کدام سر گسل حرکت بیشتری دارد و کدام سر گسل الان فقل شده و هیچ حرکتی ندارد؛ که بدانید کجا دارد انرژی جمع می­شود و کجا قرار است کانون بعدی زلزله شود. حالا این که چه کسی مسئول این کار است آن باید خود آقایان در استانداری تعیین کنند که این را به عهده چه کسی گذاشتند.

بنظر شما به عنوان یک عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی که مسئولیتهای متعددی نیز در دانشگاه داشته اید، آیا دانشگاه آزاد میتواند این پروژه تحقیقاتی را در جهت شناخت بیشتر این گسل و تعیین مناطق خطر خیز و بحران زا در امتداد گسل انجام دهد؟

بله اگر با دانشگاه قرارداد بسته شود می­توانند این کار را انجام دهد. ما این کار را قبلا کردیم برای شیراز، الان برای شرکت گاز استان داریم این کار را انجام می­دهیم، برای سازمان آب قرار است انجام بدهیم. این را می­توانیم انجام بدهیم و بنچ مارک­هایی ایجاد کنیم و شروع کنیم به اندازه گیری و مشخص کنیم که کانون بعدی زلزله کجاست. حالا این چه سودی دارد اگر ما بدانیم کانون بعدی زلزله کجاست، حداقل یک سری تمهیداتی می­توانیم در نظر بگیریم؛ مثلا اگر جمعیتی جمع شده منتقل کنیم جاهای دیگر. می­توانیم آمادگی داشته باشیم، مراکز درمانی اگر باشد از آنجا منتقل کنیم، چون اگر زلزله بیاید و هر سازه­ای روی گسل و کانون زلزله باشد تحت هیچ شرایطی طاقت نمی­آورد. ما در آئین نامه 2800 زلزله داریم که باید حریم زلزله را رعایت کنیم مثلا از یک گسل باید 4 کیلومتر، از یک گسل 7 کیلومتر و از یک گسل باید 10 کیلومتر فاصله بگیرید.

چون ما گسل زلزله را نمی­شناسیم، بعضی وقت­ها ممکن است یک روستایی را منتقل کنیم روی گسل. من یک نمونه­اش را دیده­ام در یکی از روستاهای فسا حدود 10 سال پیش، سال 76-77 بود. به نظر می­آید اگر این شناسایی صورت بگیرد خیلی سریع می­شود کارهایی را روی زمین انجام داد.

آیا می­شود زمانی را برای رخ دادن زلزله تصور کرد یا پیش بینی کرد؟

زمان را نمی­شود تشخیص داد، مکان را هم هیچکس نمی­تواند تشخیص بدهد. این روشی است که ما ابداع کردیم و الان فقط در آمریکا و ما در ایران یک نمونه داریم انجام می­دهیم، هیچ جای دنیا هنوز هیچ کس این کار را نکرده است. این روش کانون بعدی زلزله را برای شما مشخص می­کند یعنی حداقل این است که از سه فاکتور اصلی که شما باید زمان و مکان و بزرگی را داشته باشید یک فاکتور یعنی مکان را دارید، می­ماند دو فاکتور. زمان و بزرگی که این دو را نمی­توانیم تشخیص دهیم. بزرگی زلزله را تا حدودی می­شود از روی طول گسل حدس زد؛ اما زمان را نمی­شود. علتش هم این است که مقاومت لایه­های سنگی که الان آنجا هستند ما نمی دانیم چقدر است. باید دسترسی داشته باشیم. ولی برای دستیابی به سنگی که در عمق 10 کیلومتری زمین است نداریم. می­شود به روش­های ژئوفیزیکی تا حدودی مشخص کرد اما این که تحت آن شرایط فشار و دمایی که در آن­جا هست و آن ماده­ای که هست تا چقدر می­تواند مقاومت کند و چقدر الان انرژی جمع شده است خیر، نمیشود. چون ما نمی­دانیم از کی شروع به جمع شدن انرژی شده است. شما اگر از روز اول بدانید ممکن است بتوانید ولی وقتی نمی­دانید تا حالا چقدر این حرکت کرده و چقدر وقت است که دارد انرژی جمع می­شود نمی دانیم الان این به آستانه خستگی رسیده یا نه.

مطالعات ژئوفیزیک که می­فرمایید از چه موقع در این منطقه انجام داده اید و چه کسی این گسل را کشف کرده؟

این گسل تا حالا کسی ندیده، این گسل را من خودم پیدا کردم و یک گسلی هست که تازه کشف شده، این گسل خطرش مثل گسل قیر و کارزین است و زلزله ای که قبل از انقلاب آنجا آمد.

طول این گسل تا کجاست؟

از نی­ریز تا جهرم گسل خیلی بزرگی است که می­تواند خیلی خطرناک باشد، مراکز جمعیتی زیادی هم در دو طرف آن هستند جهرم، فسا، استهبان و نی­ریز.

به جز منطقه ایج که فرونشست داشتیم و ترک­هایی مشاهده می­شودآیا این ترکها در مناطق دیگر نیز مشاهده شده؟

شکستگی هست ما عکس­های آن را هم داریم در نوبندگان هست، در سنان هست. امتداد همه آنها هم درست در امتداد همین فروچاله هست و این­هایی که می­گویند این ربطی به گسل ندارد، پدیده کارتسیکیشن را نمی شناسند و زمین­شناسی نمی دانند. شاید رشته آنها آب هست از زمین چیزی نمی­دانند ولی اگر کسی از زمین شناسی اطلاع داشته باشد می­داند که کارستیکیشن در اثر تکتونیک ایجاد می­شود.

کانون زلزله هر جا باشد طبق قوانین و مطالعات علمی تا چند کیلومتر اطراف آن میبایست حریم مسکونی و امدادرسانی رعایت شود؟

بستگی به بزرگای زلزله و میزان انرژی که آزاد می­شود دارد. یکی بزرگای زلزله مهم است، چند عامل می­توانند باعث تخریب شوند که خوب است مردم بدانند. یکی عمق کانون زلزله است، دوم فاصله آن مکان­ها از روی سطح زمین است، عامل سوم جنس مصالحی است که ما استفاده می کنیم. ما پدیده­ای تحت عنوان تشدید یا رزونانس داریم، عوامل زیاد دیگری هم می­تواند اثر داشته باشد. نوع سازه­ها که چقدر مثلا مستحکم باشند، دوری و نزدیکی آنها از خود گسل چقدر زیاد است، شیب صفحه گسل به کدام سمت است، اگر شیب صفحه گسلی به سمت یکی از شهرها باشد ممکن است کانون زلزله زیر آن شهر بیاید، چون شیب دارد. چون فاکتورهای ما خیلی زیاد هستند نمی­توانیم اظهار نظر مستقیم و دقیقی کنیم فاکتور­های تعداد متغیرهای ما خیلی زیاد است.

بنظر شما مستقیما کدام دستگاه مسئول پی گیری این مسئله می باشد؟

من فکر می­کنم یکی از مهمترین جاهایی که مسئولیت دارد مسکن و شهرسازی است که باید این گسل­ها را دقیق شناسایی کند، چون آنجاست هست که مجوز می­دهد در تمام نقاط استان و کشور که ساخت و ساز شود. حتی شما در بیابان هم که بخواهی ساختمان بسازی باید به بخشداری بروی که از مسکن و شهرسازی برای شما مجوز بگیرد؛ بنابراین مجوز را به جاهایی که خطرناک است ندهند. به نظر می­آید پیش­گیری در تمام دنیا بهتر از درمان است. به نظر من اگر قسمتی از بودجه­ها را به این سمت سوق دهیم ضرر نمی­کنیم، اشتباه هم نکنیم این ارتباطی با آب ندارد من خواهش می­کنم آب را کم مصرف کنند ولی برداشت بی­رویه باعث این فرونشستها و ترکها نشده است، این را نباید اشتباه گرفت، این گسل است.

پیگیریهای شما در این خصوص به چه شکل بوده؟

قرار است در دو سه هفته آینده یک نشست علمی یک روزه برگزار کنیم یا در فسا یا در نی­ریز یا استهبان هر کدام که داوطلب شوند الان فرمانداری فسا و استهبان اعلام آمادگی کردند. از همه صاحب­نظران حتی آنهایی که مخالف نظر ما هستند هم دعوت می­کنیم که همه بیایند، شرکت کنند هر کس هر نظری دارد بگوید.

من خوشحال می­شوم در خدمت مسئولین و مردم نی ریز باشم و حتما اگر سمیناری یا نشست علمی باشد می آیم توضیح می­دهم هر کدام از دوستان در هر زمینه­ای تخصص دارد می­تواند دلائل علمی­اش را بگوید ما هم دلائل علمی با دیتا می­آوریم که مشخص شود که کارهایی که کردیم چه بوده است.

در پایان اگر با مسئولین صحبتی داریدبفرمایید:

آنها مسئولیت دارند در قبال مردم و آن این که این گسل را جدی بگیرند و حتما آن را شناسایی کنند، اندازه­گیری کنند تا خطرات آن مشخص شود. توصیه­ای هم به مردم دارم، مردم اول باید خونسرد باشند نباید بترسیم که فردا چه اتفاقی می­افتد ما اعتقاد داریم همه چیز دست خداست و تا خدا نخواهد هیچ اتفاقی نمی­افتد؛ اما خدا به ما عقل داده و می­توانیم این گسل را شناسایی کنیم و اگر گسل را شناسایی نکردیم و از آن دور نشدیم و موارد ایمنی را رعایت نکردیم مقصر خود ما هستیم. خدا به ما عقل و علم داده و همه چیز را از روی اصول علمی می­شود با آن مقابله کرد و با آن کنار آمد. پدیده­های طبیعی را نباید به جنگشان رفت، باید با آنها کنار آمد. توصیه من این است آنهایی که خانه می­سازند به جای این که بیشتر به فکر چوب کابینت و کاشی کف آن باشند، حداقل یک درصد هم برای سلامتی خودشان و برای استحکام ساختمان تلاش کنند، سعی کنند حتما اسکلتی که می­سازند خیلی استاندارد باشد و اصول و قوانین صحیح را ما اگر رعایت کنیم، فکر می­کنم خیلی درصد مشکلات کم می­شود.